Aptekarz.pl > Opieka farmaceutyczna > Profilaktyka > Charakterystyczne działania niepożądane leków, które warto znać

Charakterystyczne działania niepożądane leków, które warto znać

09-04-2019 20:33:19

Leki stosowane długotrwale w terapii wielu schorzeń mimo oczywistych korzyści często narażają pacjentów na występowanie działań niepożądanych bez względu na to, czy przestrzegają zaleceń lekarza, czy nie. Oto opis kilku istotnych działań niepożądanych charakterystycznych dla danych grup leków.

Jakie są najczęstsze działania niepożądane leków (fot. Shutterstock).

Inhibitory konwertazy angiotensyny

Inhibitory konwertazy angiotensyny (IKA, ACE) to grupa leków stosowana w celu obniżenia ciśnienia tętniczego krwi lub lewokomorowej niewydolności mięśnia sercowego. Działanie inhibitorów ACE opiera się na uniemożliwieniu powstawania angiotensyny II, która powoduje podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi oraz powstanie powikłań narządowych na skutek wysokiego ciśnienia tętniczego. Ponadto hamowanie enzymu, który pełni rolę kinaz, zapobiega rozkładowi bradykininy, działającej naczyniorozszerzająco.

Badania retrospektywne wykazały, że 8-19% chorych przerywa leczenie ze względu na pojawienie się działań niepożądanych w trakcie terapii. Do najczęstszych można zaliczyć kaszel (5-25%), zaburzenie czynności nerek (1-4%) czy hiperkaliemię (<1%).

Wystąpienie suchego kaszlu najczęściej obserwuje się u kobiet, osób niepalących lub powyżej 60 r.ż. Związane jest to ze wzrostem stężenia bradykininy oraz substancji P w drzewie oskrzelowym na skutek hamowania enzymu – konwertazy angiotensyny.

Bradykinina może działać bezpośrednio poprzez stymulację włókien C odpowiedzialnych za odruch kaszlowy, a także pobudzenie sekrecji śluzu. Dodatkowo stymuluje ona fosfolipazę A2, co uwidacznia się poprzez nasiloną syntezę prostaglandyn, pobudzenie mastocytów do produkcji histaminy, zwiększenia substancji chemotaktycznych dla eozynofilów i neutrofilów, przez co dochodzi do powstawania reakcji zapalnych w obrębie dróg oddechowych. Substancja P zaliczana do neurotransmiterów we włóknach C może indukować skurcz oskrzeli.

Należy podkreślić, iż inhibitory ACE nie upośledzają parametrów wentylacyjnych płuc u pacjentów, którzy nie mają skłonności do kaszlu. Obecnie najrozsądniejszym rozwiązaniem w przypadku kaszlu po inhibitorach ACE wydaje się zamiana na lek z grupy antagonistów receptora angiotensyny II.

Kolejnym częstym powikłaniem stosowania inhibitorów ACE jest hiperkaliemia. Pacjentom zaleca się okresową kontrolę stężenia potasu we krwi zwłaszcza u osób z niewydolnością nerek, przyjmujących równocześnie spironolakton lub inhibitory cyklooksygenazy – 2. Dodatkowe ryzyko stanowi palenie papierosów, choroba niedokrwienna serca czy zaburzenia lękowo-depresyjne. Wystąpienie hiperkaliemii polekowej jest spowodowane zahamowaniem wytwarzania reniny poprzez hamowanie enzymu.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) oprócz pozytywnego efektu terapeutycznego przewlekle stosowane są powodem wielu działań niepożądanych. Główny z nich to niekorzystne oddziaływanie na przewód pokarmowy. Hamując enzym COX 1, powodują zmniejszenie produkcji prostaglandyn odpowiedzialnych za ochronę ścian żołądka.

Upośledzają podśluzówkowy przepływ krwi, przyczyniając się do powstawania owrzodzeń, nadżerek w błonie śluzowej żołądka i dwunastnicy. Proces ten nasila również zmniejszone wydzielanie śluzu i wodorowęglanów. Leki z tej grupy mogą powodować również dyspepsje, nudności i biegunki. Najniebezpieczniejszym powikłaniem jest krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Przyczyniają się do tego NLPZ, które silnie hamują aktywność COX-1.

Czytaj również: Rywaroksaban, NLPZ i Flukonazol – Przegląd lekowy 48

Efedryna

Początkowo efedryna pozyskiwana była z roślin z rodzaju Efedra. Substancja ta łatwo wchłania się w przewodzie pokarmowym, a także dobrze rozpuszcza się w tłuszczach stąd jej zdolność do przenikania do ośrodkowego układu nerwowego. Pobudza zarówno receptory alfa 1 – adrenergiczne powodując skurcz naczyń (efekt ten jest korzystny w hamowaniu przekrwienia błony śluzowej nosa lub jej  wirusowych oraz alergicznych zapaleń) i receptory β-adrenergiczne wywołując rozkurcz oskrzeli. Dodatkowo wykazuje działanie pośrednie na wyżej wymienione receptory, gdyż uwalnia katecholaminy z ziarnistości neuronów, jednocześnie hamując ich wchłanianie.

Do głównych działań niepożądanych efedryny występujących zarówno podczas przyjmowania doustnie bądź miejscowo,  należy zwężenie naczyń krwionośnych, powodujące wzrost ciśnienia tętniczego  krwi zarówno  skurczowego, jak i rozkurczowego. Po kilkurazowym podaniu substancji obserwuje się rozwój zjawiska tachyfilaksji, czyli szybkiej tolerancji co przyczynia się do osłabienia siły działania.

Czytaj także: Inhibitory pompy protonowej- jaki wybrać?

Leki opioidowe

Efektem niepożądanym pobudzania receptorów opioidowych zlokalizowanych obwodowo są zaparcia. Oznacza to zbyt małą częstotliwość wypróżnień (mniej niż 3 tygodniowo). Cierpi na nie od 70-90% pacjentów onkologicznych przyjmujących leki opioidowe. Zauważono, że na częstość występowania objawu niepożądanego wpływa również droga podania opioidu – zmiana postaci doustnej na podskórną powoduje zmniejszenie zaparć.

Donosowe sterydy

Działania niepożądane wywołane przez donosowe sterydy, czyli glikokortykosteroidy (GKS) w większości ograniczają się do miejscowych działań niepożądanych. Wystąpienie objawów ogólnoustrojowych dla tej grupy leków zauważalne jest dopiero w przypadku zażywania przewlekle dużych dawek substancji. Podana donosowa porcja częściowo osadza się na błonie śluzowej jamy nosowej a pozostałość w nosogardzieli, następnie zostaje połknięta, wchłonięta z przewodu pokarmowego i zmetabolizowana w wątrobie.  Po trafieniu do krążenia ogólnoustrojowego GKS wiążą się z białkami osocza. Frakcja niezwiązana odpowiedzialna jest za wystąpienie ogólnoustrojowych działań niepożądanych.

Sterydy donosowe powodują podrażnienie błony śluzowe nosa, tworzenie strupów, świąd i pieczenie. W niektórych przypadkach obserwowano częste krwawienie z nosa. Z tego powodu u chorych stosujących przewlekłe preparaty donosowe zawierające GKS zaleca się okresowe kontrolne badania błony śluzowej nosa. Miejscowe działania niepożądane, można zmniejszyć ucząc chorych właściwej techniki aplikacji leku. Pacjent po wcześniejszym opróżnieniu nosa powinien umieścić końcówkę aplikatora płytko w przedsionku nosa, kierując dozownik w stronę wewnętrznego kąta oka. Podczas bezdechu należy uruchomić dozownik w zależności od zaleconej dawki, a następnie po aplikacji leku delikatnie wciągnąć i wypuścić powietrze nosem.

Sprawdź także: Miejscowe glikokortykosteroidy – porównanie siły działania

Bibliografia:

  1. Drexel H., Dzien A., Spiegel R.W. i wsp. Treatment of severe cancer pain by low-dose continuous subcutaneous morphine. Pain 1989; 36: 169–176.
  2. Passalacqua G., Albano M., Canonica G.W. et al.: Inhaled and nasal corticosteroids: safety aspects. Allergy 2000, 55: 16-33.
  3. Brenner G., Stevens C., Farmakologia (2010), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Wydanie I, Warszawa.
  4. Dzierżanowski T., Jarosz J., Zaparcia u chorych leczonych opioidami, (2009), Onkol. Prak. Klin; 5, 2: 47–54.
  5. Konieczny G., Posadzy-Małaczyńska A., Tykarski A., Działania niepożądane inhibitorów konwertazy angiotensyny, Choroby Serca i Naczyń 2006, tom 3, nr 3, 140–148, Poznań.
  6. Rapiejko P., Jurkiewicz D., Bezpieczeństwo donosowych glikokortykosteroidów, (2014), Vol. 10, Nr 4, 16-21 Alergoprofil, Warszawa.
  7. Woroń J., Wordliczek J., Dobrogowski J., Porównanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), (2011), Medycyna po Dyplomie 2011(20); 6(183): 55-63, Kraków.
  8. https://www.mp.pl/pacjent/leki/leki/subst.html?id=257.

Artykuł sponsorowany

Czy wiesz, że stres egzaminacyjny jest udowodniony naukowo?

W literaturze fachowej nie trudno znaleźć publikacje potwierdzające istnienie pojęcia stresu egzaminacyjnego [2]. Tzw. lęk testowy to poczucie strachu i niepewności, które towarzyszy osobom mającym przed sobą w najbliższym czasie jakikolwiek egzamin lub sprawdzian [2]. To właśnie egzaminy należą do najbardziej stresujących wydarzeń, związanych z edukacją czy też późniejszym doszkalaniem się w życiu dorosłym [3,4]. […]

Lęk egzaminacyjny wpływa na koncentrację i znacząco utrudnia przygotowanie się do egzaminu (fot. Shutterstock)
Chcesz przeczytać cały artykuł?
Pozostało jeszcze 7017 znaków do końca artykułu. Jeśli chcesz zapoznać się z całym za darmo - zaloguj się jako farmaceuta
za pomocą swojego konta w farmacja.net.

Przed nami zmiana czasu – jak skutecznie wesprzeć organizm?

Okazuje się bowiem, że zmiana czasu dwa razy w roku wpływa na nasz stan zdrowia. Aby zaadaptować się do nowego czasu, nie wystarczy tylko położyć się godzinę wcześniej do łóżka albo – w przypadku zmiany czasu na jesienno-zimowy – godzinę później. Badacze wskazują, że nasz organizm potrzebuje około tygodnia, aby przyzwyczaił się do tych zmian, […]

Przed nami zmiana czasu - jak skutecznie wesprzeć organizm? (fot. shutterstock.com)
Chcesz przeczytać cały artykuł?
Pozostało jeszcze 5396 znaków do końca artykułu. Jeśli chcesz zapoznać się z całym za darmo - zaloguj się jako farmaceuta
za pomocą swojego konta w farmacja.net.