Zaparcia – co możemy doradzić pacjentowi?

Zaparcia występują nawet u 20-30% populacji, z czego częściej obserwuje się je u kobiet. Najistotniejszym czynnikiem ryzyka  jest jednak wiek – u dzieci i młodzieży zaparcie jest objawem rzadkim, podczas gdy zgłasza je nawet  co trzecia osoba w wieku powyżej 70 lat [1,3].

Czytaj również: Biegunka – jak postępować w przypadku u dorosłych?

Etiopatogeneza zaparć

W etiopatogenezie zaparć odgrywa rolę wiele czynników jak np. hormony, obwodowy i ośrodkowy układ nerwowy, unerwienie mięśni gładkich jelit czy czynniki metaboliczne. Utrudnione oddawanie stolca może być objawem nowotworów np. raka jelita grubego czy guzów w obrębie narządów rodnych u kobiet. Wśród chorób neurologicznych wymienia się takie jak choroba Parkinsona, choroby ośrodkowego układu nerwowego (mózgu i rdzenia kręgowego),zaburzenia unerwienia obwodowego, stwardnienie rozsiane. Wpływ mogą mieć także zaburzenia psychiczne – depresja, anoreksja, bulimia [1].

Znaczną część przypadków zaparć o przewlekłym charakterze stanowi zespół jelita drażliwego z przewagą zaparć (ang. constipation-predomintant irritable bowel syndrome – IBS-C). U takich pacjentów głównym objawem jest ból brzucha lub dyskomfort z towarzyszącym zaparciem [2].

Niezmiernie często zaparcia są jednak efektem trybu życia pacjentów – nieprawidłowej diety (ubogiej w błonnik), zbyt małej aktywności fizycznej. Bardzo ważnym czynnikiem etiologicznym zaparć są również zażywane lekarstwa. Do leków, które najczęściej przyczyniają się do zaburzeń defekacji, należą [1]:

• opioidy (np. morfina, fentanyl),
• leki o działaniu cholinolitycznym: trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (np. amitryptylina, opipramol), leki przeciwhistaminowe I generacji (np. hydroksyzyna, difenhydramina),
• leki moczopędne (np. furosemid),
• preparaty żelaza.

W przypadku chorych skarżących się na zaparcia przewlekłe, konieczne jest skierowanie ich  do lekarza w celu wykluczenia poważnych schorzeń.  Jednak u pacjentów, u których wykluczono zmiany organiczne, farmaceuta powinien zalecić odpowiednie postępowanie dietetyczne i farmakologiczne.

Leczenie zaparć

Nadrzędnym celem leczenia jest oczywiście zmiana diety poprzez zwiększenie dziennej podaży błonnika. Zaleca się spożywanie do 25 g błonnika pokarmowego na dobę. Należy przypomnieć również o konieczności spożywania odpowiednio dużej ilości płynów.

W przypadku, gdy zmiana diety  nie przynosi efektów, pacjentowi możemy zalecić zastosowanie środków przeczyszczających. Ze względu na mechanizm działania wyróżnia się dwie podstawowe grupy: środki osmotycznie czynne lub leki o działaniu stymulującym [1].

Środki osmotycznie czynne

Wykazują łagodny efekt przeczyszczający.  Na drodze osmotycznej zwiększają ilość wody w jelicie grubym, pobudzają jego perystaltykę oraz zmiękczają masy kałowe. Do takich środków zaliczamy:

Laktuloza

Jest syntetycznym dwucukrem składającym się z galaktozy połączonej z fruktozą. Nie ulega procesowi trawienia w jelicie cienkim. Do krążenia ogólnego wchłania się w niewielkim stopniu. Może być stosowana nawet u niemowląt [4].

Makrogole (polietylenoglikole, PEG)

Makrogole są długimi liniowymi  polimerami zatrzymującymi cząsteczki wody siłą wiązań wodorowych. Mechanizm działania związany jest z aktywnością osmotyczną leku, co skutkuje napływem wody do jelita oraz upłynnieniem bądź rozluźnieniem mas kałowych. Mogą być stosowane u dzieci > 8 r.ż., u dzieci młodszych leczenie powinno być nadzorowane przez lekarza [5].

Czytaj także: Makrogole w leczeniu zaparć

Leki o działaniu stymulującym

Bywają często nadużywane przez pacjentów. Powinny być podawane dopiero, wtedy gdy środki o działaniu osmotycznym okazały się zbyt mało skuteczne.

Antrachinony (liście senesu, Korzeń Rzewienia, Kora Kruszyny)

Substancje te wykazują  działanie drażniącego na ściany jelita, zwiększają jego motorykę (następuje pobudzanie śluzówkowych i podśluzówkowych splotów nerwowych). Działają z kilkugodzinnym opóźnieniem.

Należy podkreślić, że przewlekłe stosowanie tych leków może prowadzić do ich nieskuteczności w wyniku uszkodzenia zakończeń nerwowych w błonie śluzowej jelita grubego. Bardzo często pacjenci zwiększają wtedy ich dawki, co powoduje dalsze uszkadzanie śluzówki. Następuje tzw. rozleniwienie jelit. Leki z tej grupy powinny być stosowane tylko w krótkotrwałym leczeniu objawowym.  Nie mogą być podawane u dzieci i u kobiet w ciąży i karmiących [1].

Bisakodyl

Bisakodyl działa bezpośrednio na śluzówkowe i podśluzówkowe sploty nerwowe błony śluzowej jelita grubego. Stymuluje perystaltykę jelit, utrudnia wchłanianie elektrolitów, przez co zwiększa zawartość wody w kale. Podobnie jak w przypadku antrachinonów, wypróżnienie następuje dopiero po ok. 6 godzinach. W przypadku dzieci < 10 r.ż z przewlekłymi zaparciami stosować należy tylko  z zalecenia lekarza.

Do środków przeczyszczających należą również środki o działaniu zmiękczającym masy kałowe (dokuzan sodowy)  czy działaniu poślizgowym (glicerol, parafina) [6].

Dokuzan sodowy

Jest to związek powierzchniowo czynny z grupy detergentów anionowych. Zmniejsza napięcie powierzchniowe na granicy nabłonka przewodu pokarmowego i mas kałowych oraz zwiększa wydzielanie elektrolitów i wody, ułatwia wnikanie tłuszczu i wody w głąb mas kałowych. Efektem jego działania jest zwiększenie objętości i zmiana konsystencji kału oraz ułatwienie defekacji. Jest stosowany w postaci czopków i kapsułek doustnych. Może być stosowany u dzieci powyżej 6. roku życia.

Parafina płynna

Parafina nie wchłania się z przewodu pokarmowego. W jelicie grubym hamuje zwrotne wchłanianie wody z jelita, powleka błonę śluzową jelit i rozmiękcza masy kałowe, ułatwiając w konsekwencji wypróżnianie. Działanie przeczyszczające występuje kilkanaście godzin po podaniu.

Glicerol

Stosowany w postaci czopków doodbytniczych. Pod wpływem ciepła rozpuszczają się w odbytnicy, a płynna gliceryna ułatwia przesuwanie się treści pokarmowej. Ich działanie pojawia się szybko po podaniu – już po 15-60 minutach po aplikacji. Można je stosować u dzieci powyżej 1 r.ż.

Piśmiennictwo:

1. Kożuch M.,Dzieniszewski J. Zaparcie – istotny problem w codziennej praktyce lekarskiej.Terapia 2006, 6, 47-53.
2. Dzierżanowski T. Zaparcie stolca – trudny problem leczniczy. Prz Gastroenterol 2012; 7 (5):249–263.
3. MokrowieckaA. Zaparcia czynnościowe. Medycyna Praktyczna. https://www.mp.pl/pacjent/gastrologia/choroby/jelitogrube/74266,zaparcia-czynnosciowe.
4. Laktuloza Medycyna Praktyczne, https://indeks.mp.pl/desc.php?id=486.
5. Makrogole, Medycyna Praktyczna, https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=944.
6. Bisakodyl, Medycyna Praktyczna,  https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=117.
7. Dokuzansodowy, Medycyna Praktyczna, https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=901.
8. Parafinapłynna, Medycyna Praktyczna, https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=901.
9. Czopki glicerynowe, Ulotka dla pacjenta, https://baza-lekow.com.pl/czopki-glicerolowe-lek-ulotka-chpl-opinie-dawkowanie/.