Bez czarny – działanie, zastosowanie i składniki aktywne

Występowanie gatunku

Gatunek Sambucus nigra L. występuje w umiarkowanej strefie klimatycznej Europy, w zachodniej i centralnej Azji oraz w północnej Afryce. Jest rozpowszechniony na terenie Polski. Bardzo często można go spotkać w zaroślach, lasach, w pobliżu dróg i domów. Występuje zarówno na nizinach, jak i terenach górskich.

Skład elementów aktywnych

Do charakterystycznych związków wchodzących w skład kwiatu bzu czarnego (Sambuci flos) należą fenolokwasy i glikozydy flawonoidowe (astragalina). Poza tym w skład surowca wchodzą jeszcze inne elementy takie jak:

Zobacz zastosowanie mięty pieprzowej!

• flawonoidy: rutozyd, pochodne kwercetyny i kemferolu;
• kwasy organiczne: kwas walerianowy;
• aminy: etyloamina, izobutyloamina, izoamyloamina, cholina;
• olejek eteryczny;
• garbniki;
• śluz;
• lektyny;
• triterpeny: β-amyryna, α-amyryna, lupeol, cykloartenol;
• inne sterole: sitosterol, stygmasterol, cholesterol;
• sambunigryna (występuje w świeżych kwiatach, ulega rozkładowi podczas suszenia).

Natomiast w owocach (Sambuci fructus), zwłaszcza świeżych występują w dużej ilości:

• antocyjany: 3-glukozyd cyjanidyny;
• flawonoidy: 5,7,3,4-tetra-O-metylokwercetyna.

Działanie farmakologiczne

Zarówno ekstrakty z kwiatów jak i owoców bzu czarnego wykazują następujące działania lecznicze:

• napotne – na skutek obniżenia progu pobudliwości ośrodków termoregulacji oraz wzrostu odpowiedzi gruczołów potowych na ciepło;
• przeciwzapalne – alkoholowy ekstrakt hamuje syntezę mediatorów stanu zapalnego: interleukin – 1α i 1β oraz czynnika martwicy nowotworu TNF-α;
• diuretyczne – wywołane rozszerzeniem naczyń nerkowych i zwiększeniem dopływu krwi do nerek;
• wykrztuśne – obecne w surowcu triterpeny drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, pobudzając ośrodek nerwu błędnego i zwiększając w ten sposób produkcję wydzieliny w drogach oddechowych;
• obniżające poziom glukozy we krwi – wodny wyciąg z kwiatów bzu czarnego zwiększa wychwyt glukozy, jej utlenianie oraz glukoneogenezę;
• immunomodulujące – owoce bzu czarnego zwiększają produkcję cytokin przez monocyty i w konsekwencji stymulują układ odpornościowy do obrony przed infekcjami;
• przeciwbakteryjne;
• przeciwwirusowe.

Czytaj również: Gorączka u dziecka – pigułka wiedzy dla farmaceuty 6

Bez czarny – bezpieczeństwo stosowania

Kwiaty bzu czarnego powinny być stosowane nie dłużej niż przez 7 dni. Nie są również wskazane do zażywania przez dzieci do 12. roku życia.

Według zaleceń Europejskiej Agencji Leków (EMEA) owoce bzu czarnego są przeciwwskazane w okresie ciąży i karmienia piersią oraz u młodzieży do 18. roku życia ze względu na brak danych potwierdzających bezpieczeństwo ich stosowania. Natomiast w praktyce można spotkać się z preparatami zawierającymi ekstrakty z owoców bzu czarnego przeznaczone dla dzieci od 3. roku życia.

Leczenie zakażeń wirusowych

Bez czarny stosowany jest do sporządzania ekstraktów z owoców  i naparów kwiatowych, które wykazują skuteczność w łagodzeniu objawów i szybkim leczeniu wielu infekcji wirusowych.

Przeprowadzono metaanalizę randomizowanych, kontrolowanych badań klinicznych dotyczących suplementacji preparatów z bzu czarnego w zakażeniach górnych dróg oddechowych. Uznano, że ich stosowanie znacznie zmniejsza objawy infekcji. Wyniki te stanowią alternatywę dla zażywania antybiotyków w przypadku zwykłego przeziębienia i grypy.

Sprawdź także: Pelargonia Afrykańska – działanie, badania i rekomendacje

Leczenie zakażeń bakteryjnych

Standaryzowany ekstrakt z bzu czarnego został zbadany pod względem aktywności przeciwdrobnoustrojowej i przeciwwirusowej. W tym celu wykonano test rozcieńczeń na bulionie mikrotitracyjnym przeciwko trzem bakteriom Gram-dodatnim i jednej Gram-ujemnej odpowiedzialnych za zakażenia górnych dróg oddechowych.

Dowiedziono, że standaryzowany płynny ekstrakt z bzu czarnego wykazuje działanie przeciwko bakteriom Gram- dodatnim Streptococcus pyogenes i Streptococci grupy C i G oraz płynnym kulturom bakterii Gram-ujemnej Branhamella catarrhalis.

Wykazuje również hamujący wpływ na propagację ludzkich patogennych wirusów grypy. Powyższe działania potwierdzają możliwość zastosowania preparatów z bzu czarnego wspomagająco w leczeniu infekcji na tle bakteryjnym.

Ochrona komórek przed stresem oksydacyjnym

Kiedy organizm znajduje się w stanie homeostazy reaktywne formy tlenu (ROS – reactive oxygen species) są zaangażowane w wiele fizjologicznych procesów w tym obronę przed patogenami oraz regulację kluczowych funkcji komórkowych takich jak proliferacja, różnicowanie i apoptoza.

Natomiast brak równowagi pomiędzy stężeniem ROS a antyoksydantów może doprowadzić do uszkodzenia kwasów nukleinowych, białek i lipidów. Niesie także za sobą ryzyko karcenogenezy na skutek ciągłych uszkodzeń DNA.

Bogaty w polifenole, lektyny i terpeny bez czarny może modulować aktywność ROS w treści jelitowej i w komórkach nabłonka jelitowego. Wykazano, że ekstrakt z bzu czarnego zmniejsza oksydacyjne uszkodzenia DNA oraz hamuje mutagenezę wywołaną stresem oksydacyjnym. przez co może zapobiegać powstawaniu nowotworów jelita grubego.

Bibliografia:

3. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji, S. Kohlmünzer, PZWL, Warszawa 2017r. ;
4. Leki pochodzenia naturalnego, pod redakcją J. Nawrot i G. Nowaka, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2018 r.;
5. Olejnik, A. Olkowicz, M. Kowalska, K. Rychlik, J. Dembczyński, R. Myszka, K. Moyer, (2016). Gastrointestinal digested Sambucus nigra L. fruit extract protects in vitro cultured human colon cells against oxidative stress. Food Chemistry; 197, 648–657;
6. Krawitz, C. Mraheil, M. A. Stein, M. Imirzalioglu, C. Domann, E. Pleschka, S. Hain, (2011). Inhibitory activity of a standardized elderberry liquid extract against clinically-relevant human respiratory bacterial pathogens and influenza A and B viruses. BMC Complementary and Alternative Medicine, 11, 16;
7. Hawkins, J. Baker, C. Cherry, L. & Dunne, E. (2019). Black elderberry (Sambucus nigra) supplementation effectively treats upper respiratory symptoms: A meta-analysis of randomized, controlled clinical trials. Complementary Therapies in Medicine, 42, 361- 365;
8. Porter, R. S. Bode, (2017). A Review of the Antiviral Properties of Black Elder ( Sambucus nigra) Products. Phytotherapy Research, 31(4), 533–554;
9. Monika Zielińska-Pisklak, Łukasz Szeleszczuk, Anna Młodzianka (2013). Bez czarny (Sambucus nigra) domowy sposób nie tylko na grypę i przeziębienie. Lek w Polsce. Vol 23 nr 6-7’13 (266/267).