Kilka słów o racjonalnej antybiotykoterapii

Co kryje się za słowem „Antybiotyk”?

Lek przeciwbakteryjny to każdy związek naturalny, syntetyczny lub półsyntetyczny, który jest stosowany w walce z zakażeniami bakteryjnymi. Z kolei, antybiotykiem nazywamy substancję wytwarzaną przez mikroorganizmy, która może hamować rozwój innych drobnoustrojów. A więc należy pamiętać, że słowo „Antybiotyk” (z greki anti – przeciw, bios – życie) nie oznacza wszystkich substancji używanych do walki z bakteriami, mimo że potocznie przyjęło się określać leki przeciwbakteryjne „Antybiotykami”.

Racjonalną antybiotykoterapią nazywamy prawidłowe stosowanie odpowiednich leków w uzasadnionych przypadkach. Celem jest zmniejszanie zjawiska oporności drobnoustrojów i poprawa stanu zdrowia publicznego. Kluczowe są trzy parametry, czyli znajomość czynnika etiologicznego choroby, stopień jego uwrażliwienia na antybiotyk oraz spektrum działania przeciwbakteryjnego określonego antybiotyku [1].

Czytaj również: Co o antybiotykoterapii wiedzieć warto

Warunki zastosowania właściwej antybiotykoterapii

• Najważniejszym warunkiem zastosowania antybiotyku jest podanie go w przypadku udowodnionej infekcji bakteryjnej. Być może brzmi to banalnie, jednak czasem etiologia choroby nie jest wcale prosta do poznania. Pomocne w celu określenia przyczyny są wyniki badań dodatkowych np. morfologia, OB, analiza moczu, RTG klatki piersiowej czy testy mikrobiologiczne (posiewy).
• Coraz częściej zaleca się wykonanie antybiogramu, czyli testu mikrobiologicznego określającego wrażliwość bakterii na dany antybiotyk. W dobie rosnącej oporności bakterii powstają coraz szybsze i sprawniejsze techniki oceny wrażliwości.
• Nie należy kojarzyć antybiotyków z opornością krzyżową oraz tych, które powodują podobne działanie toksyczne oraz bakteriostatycznych z bakteriobójczymi.
• Nie wolno przerywać stosowania antybiotyku, niedokończenie terapii prowadzi do powstania szczepów opornych.
• Antybiotyki należy przyjmować w równych odstępach czasu.

Antybiotyków nie stosuje się profilaktycznie, natomiast są pewne odstępstwa od tej reguły, do których należy zapobieganie:

• Płonicy u dzieci,
• gruźlicy, po udowodnionym kontakcie z chorym,
• malarii, po przebywaniu na terenach endemicznych,
• zapalenia opon mózgowych u dzieci, po kontakcie z osobą chorą.

Zobacz także: Fosofmycyna- sprawdzona substancja wraca do łask

Posiewy bakteryjne

(fot. shutterstock)

Wspomniane wcześniej posiewy bakteryjne dostarczają wielu informacji, przydatnych w wyborze prawidłowego antybiotyku w skutecznej terapii zakażeń dróg oddechowych. Warto więc znać zasady i wskazania do ich wykonania. Skupmy się na dwóch przykładach — wymazie z gardła i migdałków oraz z nosa i zatok pacjenta.

Sprawdź także: Najnowsze antybiotyki dostępne w sprzedaży

Wymaz z gardła i migdałków

Pobiera się go w przypadku podejrzenia zapalenia gardła i migdałków o etiologii bakteryjnej. Do czynników pomocnych w ocenie wystąpienia tej choroby należy:

1. Wiek chorego
2. Pora roku
3. Niedawny bliski kontakt pacjenta z chorym na anginę paciorkowcową
4. Dane o częstości zachorowań wywołanych przez S. pyogenes w danym regionie
5. Występowanie większości objawów wskazujących na anginę paciorkowcową

Wskazaniem do wykonania wymazu jest także podejrzenie: błonicy, płonicy, kiły, ostrego zapalenia nagłośni, nosicielstwo N. meningitidis, C diphteriae i S. pyogenes.

Najczęstszymi czynnikami zakaźnymi są paciorkowce β-hemolizujące z grupy A (mniej więcej do 30%). Mimo braku objawów badanie może wykazać patogeny takie jak: S. aureus, H. influenzae, S. pneumoniae, P. aeruginosa, Enterobacteriaceae i drożdże [3].  Warto jednak pamiętać, że większość stanów zapalnych gardła jest wywołana przez wirusy.

Wymaz z nosa oraz wydzielina z zatok przynosowych i ucha środkowego

Wskazaniem do pobrania materiału jest zapalenie zatok, ucha zewnętrznego i środkowego oraz trąbki Eustachiusza. Wydzielinę z zatok przynosowych pobiera się poprzez punkcję, z przewodu słuchowego i błony bębenkowej — za pomocą wymazu lub badania śródoperacyjnego.

Do najczęściej wykrywanych czynników zakaźnych należy: S. pneumoniae, H. influenzae, S. pyogenes, M. catarrhalis.

Przed wykonaniem wymazu osoba powinna upewnić się, czy przed pobraniem materiału pacjent nie wydmuchiwał nosa. Materiał jest zbierany z obu nozdrzy — lekarz, pobierając próbkę, odchyla głowę pacjenta do tyłu i podtrzymuje za podbródek [3].

Problem narastającej oporności bakterii

(fot. shutterstock)

W ostatnich latach wciąż powszechne jest zjawisko nadużywania antybiotyków. Grupa tych leków urosła do rangi „panaceum”, czyli środka dobrego w leczeniu schorzeń górnych dróg oddechowych. Pacjenci często niemalże błagają o uzyskanie recepty od lekarza, a medycy niestety często ulegają.

Światowe i europejskie instytucje zdrowotne walczą z tym zjawiskiem. Wdrażają programy o charakterze informacyjno-edukującym, do których zalicza się na przykład Narodowy Program Ochrony Antybiotyków. Jak niski jest poziom wiedzy społeczeństwa w tym obszarze wiedzy, świadczą kolejne publikacje naukowe. W jednej z nich na pytanie, jakimi lekami są antybiotyki, jedynie 15% udzieliło prawidłowej odpowiedzi, a 79% udzieliło błędnej [4].

Niepokojącym faktem jest to, że wśród Europejczyków poziom wiedzy na temat antybiotyków wciąż jest niezadowalający. Rolą farmaceuty jest edukacja i obalenie mitu, w którym ta grupa leków utożsamiana jest z „panaceum”. Warto zatroszczyć się o przyszłe pokolenia, aby nie musiały zmagać się z siejącymi śmierć epidemiami chorób, których dzięki antybiotykom nie doświadczamy w czasach teraźniejszych.

Piśmiennictwo:

1. klastes.waw.pl/6rok/medycyna_rodzinna/antybiotykoterapia.ppt.
2. https://gis.gov.pl/wp-content/uploads/2018/05/Prezentacja-prof.-dr-hab.-Andrzej-Horban.pdf.
3. Neumeister, Birgid. Diagnostyka laboratoryjna. Elsevier Health Sciences, 2013.
4. Senderowska J, and Agnieszka M. „Racjonalna antybiotykoterapia w podstawowej opiece zdrowotnej.” Family Medicine & Primary Care Review3 (2013): 389-390.