Farmakoterapia w ciąży – jak może pomóc farmaceuta?

Farmakoterapia w ciąży wymaga doświadczenia i znajomości wytycznych dotyczących stosowania leków w jej trakcie. Każdy lek może nieść ryzyko dla matki i rozwijającego się dziecka. Korzyści z zastosowania leku przez matkę muszą przeważać nad potencjalnym ryzykiem dla płodu. Rekomendowane leki powinny mieć udowodnioną skuteczność i bezpieczeństwo stosowania w okresie ciąży. Każdy przypadek powinien być rozpatrywany indywidualnie. Po przeprowadzeniu dokładnego wywiadu z kobietą ciężarną, farmaceuta zobowiązany jest określić, czy będzie w stanie pomóc pacjentce samodzielnie, czy też powinien odesłać ją do lekarza.

Ciąża — czas zmian

Dojrzewający w łonie matki płód jest impulsem do licznych zmian metabolicznych w organizmie kobiety. Zmianie podlega m.in.:

• objętość dystrybucji (blisko o 50% zwiększa się ilość krwi w krwioobiegu kobiety),
• stężenie albumin w surowicy krwi,
• wydalanie przez nerki (zwiększa się czynność nerek, co jednocześnie zwiększa również eliminację leków polarnych),
• metabolizm wątrobowy.

Wszystkie te i wiele innych wymusza niejako konieczność zmian w dobieraniu właściwej farmakoterapii – przede wszystkim pod względem bezpieczeństwa – zarówno dla kobiety, jak i dla płodu. Jak wygląda to w przypadku najpopularniejszych jednostek chorobowych i dolegliwości?

Czytaj także: Magnez w ciąży. Czy warto go polecać?

Farmakoterapia w ciąży- NOS I ZATOKI

W okresie ciąży znacząco wzrasta częstość występowania u kobiet schorzeń rynologicznych. Nawet 30% ciężarnych cierpi na dolegliwości ze strony nosa i zatok, co wynika z doskwierającego obrzęku śluzówki nosa – zwłaszcza pod koniec ciąży. W jaki sposób zatem kobiety ciężarne mogą sobie w tej sytuacji pomóc?

Oksymetazolina/ksylometazolina – nie ma dowodów na związek popularnych sympatykomimetyków donosowych z powstawaniem ewentualnych wad płodu. Stosowanie miejscowe na błonę śluzową nosa wiąże się przede wszystkim z efektami ograniczonymi lokalnie do nabłonka nosa i zatok. W związku z tym dane naukowe zezwalają na zastosowanie tych substancji w ograniczonym przedziale czasowym (zwykle do 7 dni), zwłaszcza w II i III trymestrze.

Kromoglikan sodowy/loratadyna – jako przedstawiciele leków antyhistaminowych. Loratadyna to jedna z najlepiej przebadanych substancji przeciwalergicznych pod kątem możliwości stosowania u kobiet w ciąży. Nie zwiększa ryzyka wad płodu. Kromoglikan sodowy należy stosować szczególnie ostrożnie podczas pierwszego trymestru ciąży.

Czytaj także: Ciąża – problem infekcji intymnych u ciężarnych

Farmakoterapia w ciąży – BÓL GARDŁA

Ta dolegliwość bezsprzecznie jest tematem bardzo dużej liczby zapytań pacjentek w aptekach. Znaczna część z nich dopytuje o bezpieczne i możliwe do stosowania w okresie preparaty naturalne. Warto jednak wiedzieć, że na aptecznych półkach znajdują się syntetyczne substancje, które przy normalnym stosowaniu mogą być używane przez kobiety ciężarne.

Benzydamina to substancja o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym, a także miejscowo znieczulającym. Jako przedstawiciel NLPZ może być stosowana miejscowo na błonę śluzową gardła, a użytkowana zgodnie z wytycznymi stanowi wysoce bezpieczną formę farmakoterapii gardła. Jej zaletą jest także bardzo niski współczynnik wchłaniania ogólnoustrojowego. Nie udowodniono także działania teratogennego i embiotoksycznego benzydaminy

Lidokaina i benzokaina – substancje miejscowo znieczulające, a przy tym redukujące odczucia bólowe. Dane literaturowe pokazują, że związki te, poza okresem I trymestru mogą być stosowane w II i III trymestrze – oczywiście w racjonalnym zakresie.

Czytaj także: Kobieta w ciąży- ma prawo korzystać z apteki poza kolejką

Farmakoterapia w ciąży- GORĄCZKA I BÓL

Pomimo faktu, że gorączka jest zwykle wynikiem innego, czasami poważnego schorzenia sama w sobie powinna być kontrolowana i nie należy dopuszczać do jej nadmiernego wzrostu. Podobnie z dolegliwościami bólowymi, które mogą być dla kobiet w okresie ciąży szczególnie uciążliwe.

Czytaj także: Paracetamol na przeziębienie w aptece- czy preparaty z paracetamolem są skuteczne?

Paracetamol to jeden z najlepiej przebadanych leków w kontekście zasadności stosowania w okresie ciąży. Dlatego też jest on lekiem z wyboru w każdym trymestrze ciąży – w ramach farmakoterapii bólu i gorączki. Paracetamol nie powinien być jednak stosowany długotrwale i bez przerwy – warto na to uczulać pacjentki.

Diklofenak/ketoprofen to typowi przedstawiciele grupy NLPZ-ów. Podobnie jak paracetamol wykazują działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, jednak dodatkowo posiadają komponentę przeciwzapalną. W razie absolutnej konieczności istnieje możliwość zastosowania tych leków II trymestrze. Stosowanie tych leków jest przeciwwskazane w I i III trymestrze.

Zobacz też: Ibuprofen w czasie ciąży

Farmakoterapia w ciąży- KASZEL

Terapia kaszlu, zarówno mokrego, jak i suchego stanowi nie lada wyzwanie. Ilość substancji, jakie można stosować w okresie ciąży (zwłaszcza w kontekście kaszlu nieproduktywnego) jest mocno ograniczona. Niemniej jednak w sytuacji, kiedy zajdzie taka konieczność można zastosować – zgodnie z rekomendacjami:

• acetylocysteinę/ambroksol – te mukolityki stanowią zwykle pierwszy wybór wobec kaszlu mokrego u kobiet ciężarnych. Badania nie pokazały negatywnego wpływu na prawidłowy rozwój płodu, w związku z czym związku te można zastosować w przypadku problemów z odkrztuszaniem zalegającej wydzieliny
• dekstrometorfan – ten popularny lek przeciwkaszlowy posiada zbliżone, choć nie tożsame właściwości co kodeina. Pomimo tego, w sytuacji konieczności można go zastosować celem zahamowania napadów kaszlu – należy jednak pamiętać, aby nie stosować go w bliskim sąsiedztwie samego porodu
• butamirat – może być zastosowany w okresie II i III trymestru.

Ważne jest, by w ciąży unikać polipragmazji. Dawki leków powinny być możliwie najmniejsze, by osiągnąć pożądany efekt terapeutyczny. Farmaceuta powinien także pamiętać o aktualizacji swojej wiedzy na bieżąco.

Sprawdź: Amoksycylina w czasie ciąży

Literatura:

1. Arzneimitteltherapiesicherheit in der Schwangerschaft – eine besondere Herausforderung, Christof Schaefer, Bundesgesundheitsblatt-Gesundheitsforschung-Gesundheitsschutz, Ausgabe 9/2018.
2. Treating common problems of the nose and throat in pregnancy: what is safe, Petros V. Vlastarakos, Leonidas Manolopulos, Eleftherios Ferekidis, Aris Antsaklis, Thomas P. Nikolopulos, Eur Arch Otorhinolaryngol (2008) 265:499-508.
3. Medikamentose therapie HNO-arztlicher krankheitsbilder in der Schwangerschaft – Ein Update, R. Riepl, U. Friebe-Hoffmann, HNO 2016, 64:843-854.
4. Wybrane aspekty farmakoterapii w okresie ciąży – bezpieczeństwo stosowania leków OTC i Rx, Praca specjalizacyjna z Farmacji Aptecznej, Izabela Grzechowiak, Poznań 2015.
5. Bezpieczeństwo farmakoterapii w okresie ciąży, Edyta Szałek, Edmund Grześkowiak, Farmacja Współczesna 2008; 1:109-115.
6. Farmakoterapia chorób układu ruchu u kobiet w ciąży, Jolanta Patro-Małysza, Beata Marciniak, Żaneta Kimber-Trojnar, Elżbieta Poniedziałek-Czajkowska, Radzisław Mierzyński, Jacek Bartosiewicz, Bożena Leszczyńska-Gorzelak, Jan Oleszczuk, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2016, tom 1, nr 2, 56-65.