Antykoncepcja z punktu widzenia bezpieczeństwa stosowania

DWUSKŁADNIKOWA TABLETKA ANTYKONCEPCYJNA (DTA)

DTA jako najczęściej wybierana forma antykoncepcji opiera swój sposób działania na dostarczeniu do organizmu kobiety dwóch związków hormonalnych [3]. Są nimi estrogeny i progestageny, których dawka uzależniona jest od konkretnego preparatu. Modyfikacjom podlegają również wzajemne proporcje obydwu tych składników. W przypadku, gdy poziom estrogenów, jak i progestagenu jest stały we wszystkich tabletkach danego leku – mówimy o preparacie jednofazowym [1]. Jeśli pełna kuracja dla danego cyklu obejmuje dwu lub trzykrotne zmiany w zawartości substancji hormonalnych – mowa wówczas o preparatach dwu i trójfazowych [1].

Składniki DTA mają na celu zapobieganie nieplanowanym ciążom. Efekt ich działania uwidacznia się w postaci:

• Zahamowania owulacji
• Wzrostu gęstości śluzu wyścielającego szyjkę macicy, co jest jednoznaczne z utrudnieniem transportu plemników
• Zahamowania ruchu rzęsek, co dodatkowo utrudnia przemieszczanie się wewnątrz jajowodów zarówno komórki jajowej, jak i plemników
• Zmian w budowie endometrium, których skutkiem jest utrudnienie zagnieżdżenia się ewentualnej komórki jajowej wewnątrz macicy [3].

Pomijając oczywisty fakt posiadania wielu zalet przez DTA, nie należy zapominać o istotnych z punktu widzenia zdrowia i skuteczności zasadach.

O CZYM NALEŻY POINFORMOWAĆ PACJENTKI STOSUJĄCE DTA

Do najważniejszych informacji, których świadoma powinna być pacjentka przyjmująca dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, należą poniższe fakty, niejednokrotnie potwierdzane w badaniach [1,2,3]. Zwróć uwagę pacjentki na poszczególne z nich:

1. Antykoncepcja hormonalna przeciwwskazana jest w przebiegu ciąży, jak również w sytuacji jej podejrzenia.
2. W czasie karmienia piersią dopuszcza się jedynie stosowanie jednoskładnikowej tabletki antykoncepcyjnej, DTA jest przeciwwskazane.
3. Bezwzględnym przeciwwskazaniem do stosowania DTA są również: czynna lub przebyta choroba zakrzepowa żylna, nadciśnienie tętnicze (zwłaszcza powyżej wartości 160/100 mmHg), cukrzyca czy też choroba niedokrwienna serca.
4. Na szczególną uwagę zasługują kobiety po 35 r.ż., które dodatkowo palą papierosy – w ich przypadku niebezpiecznie wzrasta ryzyko powikłań zatorowo-żylnych. Poinformuj pacjentkę o konieczności zaprzestania palenia, co najmniej na czas stosowania terapii antykoncepcyjnej.
5. Kobiety o zachwianej gospodarce lipidowej powinny zachowywać szczególną uwagę i monitorować poziom cholesterolu i trójglicerydów we krwi – DTA mają zdolność do indukowania wzrostu ilości składników lipidowych w organizmie. Poinformuj pacjentkę o konieczności wykonywania regularnych badań krwi (minimum raz w roku).
6. Zapytaj pacjentkę o przyjmowane leki poza DTA – niektóre z nich mogą w znaczący sposób wpływać chociażby na skuteczność terapii. Leki ingerujące w działanie DTA to chociażby: antybiotyki (penicyliny, tetracykliny, cefalosporyny), paracetamol (zwłaszcza w wysokich dawkach, stosowany przewlekle), klotrimazol, leki przeciwpadaczkowe czy chociażby przeciwgruźlicze. W przypadku jednoczesnego stosowania DTA i antybiotyków – zaproponuj pacjentce dodatkową metodą antykoncepcji. W przypadku, gdy pacjentka na stałe przyjmuje leki przeciwpadaczkowe (jak np. karbamazeipnę) zaleca się włączenie DTA o wyższej zawartości składników. Uczul pacjentkę, aby w trakcie stosowania DTA unikała zbyt częstego zażywania preparatów z paracetamolem.
7. Bezwzględnym wskazaniem do stosowania antykoncepcji (nie tylko hormonalnej) jest przyjmowanie przez kobiety w wieku rozrodczym izotretynoiny. Jest to substancja w znacznym stopniu uszkadzająca płód. Poinformuj o tym pacjentkę w momencie wydawania jej DTA, kiedy posiadasz informację o możliwości przyjmowania przez nią izotretynoiny [4].
8. Poinformuj pacjentkę o możliwości wzrostu prawdopodobieństwa wystąpienia raka gruczołu sutkowego i raka szyjki macicy w przypadku długotrwałego stosowania antykoncepcji hormonalnej. Substancje hormonalne zawarte w DTA są niejako bodźcem do indukcji zmian w tym właśnie kierunku. Dla równowagi – DTA mają tendencję do zmniejszania prawdopodobieństwa wystąpienia raka jajnika.

Warto również zdać sobie sprawę, jakie negatywne skutki może nieść ze sobą stosowanie DTA. Oprócz występujących przejściowo plamień i zaburzeń nastroju składniki hormonalne mają wpływ na układ krzepnięcia krwi, w skrajnych przypadkach prowadząc do wystąpienia zakrzepicy żylnej [3,5]. Dodatkowo u kobiet stosujących dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne obserwuje się spadek libido, występowanie przebarwień skórnych w wyniku ekspozycji na słońce, a także zmiany w strukturze enzymów wątrobowych (w trakcie dłuższego stosowania).

Literatura:

1. Endokrynologia ginekologiczna, Piotr Skałba, PZWL, Warszawa 2008.
2. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące wskazań i bezpieczeństwa stosowania antykoncepcji hormonalnej oraz wewnątrzmacicznej, Agata Karowicz-Bilińska, Ewa Nowak-Markwitz, Przemysław Oszukowski, Tomasz Opala, Marek Spaczyński, Mirosław Wielgoś, Ginekologia Polska, 3/2014, 85, 234-239.
3. Skutki uboczne antykoncepcji hormonalnej, Grzegorz Gałuszka, Renata Gałuszka, Sylwia Radomek, Mateusz Borecki, Wojciech Legawiec, Zdrowie Publiczne Standardem Dobrostanu, Wydawnictwo Naukowe NeuroCentrum Lublin 2018.
4. Materiał edukacyjny dla farmaceuty – zapobieganie ekspozycji płodu i ekspozycji kobiety w wieku rozrodczym na retynoidy stosowane doustnie tj. acytretynę, alitretynoinę lub izotretynoinę, URPLiWM, 2018.
5. Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe parametry wątrobowe i koagulologiczne, Ewa Małolepsza, Lilla Pawlik-Sobecka, Izabela Kokot, Sylwia Płaczkowska, Diagnostyka Laboratoryjna, 2011, Volume 47, Nr 4; 403-408.