Bezsenność – case study dla farmaceuty

Sen jest stanem czynnościowym organizmu regulowanym rytmem dobowym – pojawiającym się i przemijającym w czasie. Niestety, efektywny sen jest kwestią zależną od wielu czynników i bardzo często indywidualną. W zależności od wieku zmienia się liczba godzin niezbędna do pełnego wypoczęcia. W przypadku osoby dorosłej jest to od siedmiu do ośmiu godzin dziennie. Jednym z zaburzeń snu jest bezsenność, która może utrudniać zasypianie, utrzymanie snu lub powodować zbyt wczesne wstawanie i niemożność ponownego zaśnięcia. Dodatkowo po przebudzeniu może występować dalsze uczucie zmęczenia. U części pacjentów zaburzenia snu mogą być krótkotrwałe (kilka dni, tygodni) lub długotrwałe (miesiąc lub dłużej) [1, 2]. 

Przyczyny bezsenności

Wiele czynników może wpływać na jakość snu. Do najczęstszych należy stres, zmiana strefy czasowej, praca zmianowa i problemy zdrowotne takie jak: refluks, chroniczny ból, nieustabilizowana astma, zmiany strefy czasowej, kurcze nóg, wysiłek fizyczny, uzależnienie od leków, zgrzytanie zębami, choroby psychiczne, bezdech senny, ADHD, czy też zespół niespokojnych nóg. Niekiedy przyczyną bezsenności jest brak prawidłowej higieny snu, m.in. drzemki w ciągu dnia, brak ciszy w sypialni, zmienne godziny snu, objadanie przed snem, używanie urządzeń emitujących niebieskie światło [2].

Należy zwrócić uwagę na fakt, że stosowanie niektórych leków również może przyczyniać się do bezsenności. Należą do nich: selektywne inhibitory wychwytu serotoniny, alfa-blokery, beta-adrenolityki, agoniści dopaminy, inhibitory konwertazy angiotensyny, psychostymulanty i pochodne amfetaminy, leki przeciwdrgawkowe, leki zmniejszające przekrwienie,  teofilina, kofeina, steroidy, diuretyki, niacyna i piracetam [3-6]. 

Leki bez recepty na bezsenność

Obecnie na rynku farmaceutycznym dostępnych jest wiele preparatów łączących substancje pochodzenia roślinnego o działaniu sedatywnym, które mają ułatwiać zasypianie i utrzymanie dobrej jakości snu. Szczególną uwagę należy zwrócić na preparaty zawierające wyciąg z korzenia kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis). Badania naukowe potwierdzają, że waleriana jest skuteczna w leczeniu bezsenności (skraca czas niezbędny do zaśnięcia, poprawia jakość snu), a jej stosowanie nie jest związane z występowaniem działań niepożądanych. Preparaty zawierające kozłek, wymagają regularnego stosowania przez dłuższy czas. W celu spotęgowania działania kozłka warto polecać preparaty, które mają dodatkowo melisę, rumianek, męczennicę i szyszki chmielu – wzmacniają efekt uspokojenia i wyciszenia [7, 8]. 

Waleriana rzadko powoduje działania uboczne. Do najczęstszych należy ból głowy, brzucha i mdłości. Należy pamiętać, że waleriana może wchodzić w interakcje, w szczególności z benzodiazepinami, alkoholem i dziurawcem, nasilając działanie sedatywne i depresyjne [7, 8]. 

Bez recepty dostępna jest również melatonina, która wskazana jest w przypadku leczenia bezsenności u pacjentów wykonujących pracę zmianową lub zmieniających strefę czasową (5 lub więcej stref, szczególnie w kierunku wschodnim). 

Dawkowanie jest zależne od przyczyny bezsenności. Przy zmianie strefy zaleca się 2-3mg raz na dobę po zapadnięciu zmroku, od pierwszego dnia podróży do 2-3 dni po zakończeniu. W zaburzeniu rytmu spowodowanego pracą zmianową 0,5-5mg, na pół godziny przed snem. 

W przypadku melatoniny, efekt działania w długotrwałym leczeniu zaburzeń rytmu widoczny jest po około 2 tygodniach. 

Melatonina może nasilać działanie uspokajające leków z grupy benzodiazepin, a także niebenzodiazepinowych leków nasennych tj. zolpidem, zopiklon, zaleplon, eszopiklon. Stosowanie z imipraminą i tiorydazyną może powodować zamroczenie i trudności w wykonywaniu zadań. Na stężenie melatoniny we krwi wpływ ma palenie papierosów (zmniejszenie stężenia) oraz leki takie jak: cymetydyna, estrogeny, citalopram, omeprazol i lanzoprazol (wzrost stężenia) [9].

Czytaj również: Case study – pacjent geriatryczny z bezsennością

Bibliografia:

1. Winkelman JW. et al. Overview of the treatment of insomnia in adults. UpToDate 2022.
2. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia/symptoms-causes/syc-20355167
3. https://www.aarp.org/health/drugs-supplements/info-04-2013/medications-that-can-cause-insomnia.html
4. National Institutes of Health State of the Science Conference Statement on Manifestations and Management of Chronic Insomnia in Adults, June 13-15, 2005. Sleep 2005; 28: 1049-1057.
5. Buysse DJ, Germain A, Moul DE. Diadnosis, epidemiology and consequences of insomnia. Prim Psychiatry 2005; 12: 37-44.
6. Szelenberger W. Komentarze. Przewlekła bezsenność. Daniel J. Busse. Medycyna Praktyczna Psychiatria 2009; 3: 23-24.
7. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/insomnia/expert-answers/valerian/faq-20057875
8. Bent SMD. et al. Valerian for sleep: a systematic review and meta-analysis. Am. J. Med.2006; 119(12): 1005-1012.
9. Melatonina, ChPL