Aptekarz.pl > Farmakoterapia > Suplementy i wyroby medyczne > Witamina D – czy jesteśmy zmuszeni do suplementacji?

Witamina D – czy jesteśmy zmuszeni do suplementacji?

05-03-2019 12:00:34

Od pewnego czasu we wszystkich mediach pojawia się coraz więcej reklam zachęcających do suplementowania witaminy D. I nie chodzi tu o zapobieganie krzywicy, ale o zwiększanie odporności, kondycji i poprawę nastroju.  Czy naprawdę nasz organizm potrzebuje dodatkowej dawki tej substancji? Czy jest to wynik przebiegłego marketingu?

Witamina D przede wszystkim wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową (fot. Shutterstock).

Witamina D co to takiego?

Witaminę D stanowi grupa związków steroidowych. W przyrodzie występuje w postaci witaminy D2 (ergokalcyferolu) – znajduje się w produktach pochodzenia roślinnego (oleje roślinne) oraz D3 (cholekalcyferolu) obecnej w produktach pochodzenia zwierzęcego (tran, rybach tłuste ryby, jaja kurze).

Witamina D syntetyzowana jest w skórze każdego człowieka. Prowitamina D (7-dehydrocholesterol) występuje w keratynocytach warstwy kolczystej i podstawnej naskórka. Pod wpływem działania promieni UVB o długości fali 290-315 nm zostaje przekształcona w cholekalcyferol. Następnie tak  otrzymany związek lub dostarczony z pokarmem zostaje przetransportowany do wątroby gdzie przy udziale 25-hydroksylazy powstaje z niej kalcydiol. Jednakże uzyskanie aktywnej postaci tej witaminy następuje dopiero w nerkach. Tam, przy pomocy enzymu 1-α-hydroksylazy przekształcana jest w ostateczną postać – kalcytriol.

Czytaj również: Witaminy z grupy B – ich rola i właściwości

Jakie jest działanie  witaminy D?

Witamina D przede wszystkim wpływa na gospodarkę wapniowo-fosforanową. Przyczynia się do stworzenia optymalnych warunków niezbędnych do mineralizacji kości. Dodatkowo wspomaga wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym. Jej niedobór przyczynia się do występowania krzywicy, szczególnie  u dzieci. Odpowiedzialna jest również za wygaszanie reakcji zapalnych, obniża poziom cytokin prozapalnych. Wykazano jej skuteczność w terapii łuszczycy, chorobach obturacyjnych: astmie czy POChP oraz w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Podwyższone stężenie jej aktywnych metabolitów we krwi powoduje wzrost produkcji ludzkiej katelicydyny – naturalnego antybiotyku o szerokim spektrum, który ogranicza rozwój wielu bakterii. Dlatego suplementacja witaminy D podczas zimy może być wykorzystana do redukcji zachorowań na nieżyty górnych dróg oddechowych.

Witamina D wykazuje również działanie kardioprotekcyjne, reguluje funkcje śródbłonka naczyń. Odkryto także jej neuroprotekcyjne właściwości, ponieważ nasila syntezę neurotransmiterów, szczególnie dopaminy co może być wykorzystane w chorobie Parkinsona. Zauważono, iż spadek poziomu tej witaminy w organizmie prowadzi do zaburzeń nastroju, w tym depresji, pogorszenie funkcji poznawczych.

Ponadto udowodniono, że suplementacja witaminy D obniża 8-krotnie ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 1 u dzieci oraz wykazano większe ryzyko wystąpienia zespołu metabolicznego i insulinooporności u osób z niedoborem tej witaminy. Związane jest to z oddziaływaniem na receptory VDR zlokalizowanych na komórkach beta trzustki, adipocytach oraz komórkach mięśni szkieletowych. W ten sposób może ograniczać oporność na insulinę i zwiększać wychwyt glukozy w tkance mięśniowej.

Według  badań prowadzonych przez naukowców (dr Garland, dr Grand) stwierdzono, iż dużej ilości nowotworów (raka jelita czy piersi)  można było zapobiec gdyby została wdrożona odpowiednia suplementacja tej witaminy. Wynika to z jej właściwości antyproliferacyjnych i wpływu na różnicowanie komórek i mechanizmy apoptozy.

Sprawdź także: Fakty i mity na temat witaminy C

Zapotrzebowanie na witaminę D

Zapotrzebowanie na witaminę D należy określać na podstawie badania stężenia w surowicy jej metabolitu 25OHD (25-hydroksycholekalcyferolu), magazynowanego w organizmie. Rekomendowane stężenie dla dzieci i dorosłych wynosi od 30 do 50 ng/ml. Niedobór lekki to stężenie 21-29 ng/ml, niedobór średni 10-20 ng/ml. O hipowitaminozie świadczy stężenie 25OHD poniżej 10 ng/ml. Obecnie z powodu powszechnie niskiego stężenia witaminy D w populacji Europy Środkowej zaleca się suplementację tego związku. Tabela 1 przedstawia dzienne dawki dla różnych grup osób, które zapewniają optymalne stężenia dla jej plejotropowego działania.

Grupa wiekowa Maksymalna dzienna dawka
Noworodki i niemowlęta 1000 UI/dzień
Dzieci w wieku od 1 do 10 lat 2000 UI/dzień
Dzieci i nastolatki w wieku od 10 do 18 lat 4000 UI/dzień
Dorośli i osoby starsze z prawidłową masą ciała 4000 UI/dzień
Otyli dorośli i osoby starsze 10 000 UI/dzień
Kobiety w ciąży i kobiety karmiące 4000 UI/dzień

Dlaczego pomimo własnej syntezy witaminy D w ludzkim organizmie, cierpimy na jej niedobory?

Wpływ na syntezę witaminy D mają takie czynniki jak:

  • stopień nasłonecznienia,
  • pora dnia,
  • pora roku,
  • szerokość geograficzna,
  • ilość tkanki tłuszczowej,
  • stopień zanieczyszczenia powietrza.

Synteza endogennej witaminy potrzebuje odpowiedniej ekspozycji na światło słoneczne. Badania wykazują, iż promienie UVB powodujące rumień fotochemiczny określany jako 1 MED.  Przyczyniają się do produkcji od 10 000 do 25 000 IU witaminy D3. Latem jest ona zapewniona, gdyż najefektywniejsza synteza zachodzi w południe, gdy stosunek UVB do UVA jest największy, jednak obecnie stosowane filtry przeciwsłoneczne hamują aż 90-95% syntezy witaminy D w skórze.

Zaleca się, w tym okresie co najmniej piętnastominutową dzienną ekspozycje słoneczną. Odsłonięte powinno zostać około 18% ciała, a na skórze nie powinny być obecne żadne filtry. Ponadto pasmo ultrafioletu  odpowiedzialne za jej powstanie dociera do Polski tylko od maja do września, w innych miesiącach Słońce znajduję się zbyt nisko, a warstwa strefy ozonowej w atmosferze jest zbyt gruba. Aby zapewnić optymalne wartości stężenia kalcytriolu we krwi, należy wzbogacić posiłki w pokarmy bogate w witaminę D. Należą do nich: tłuste ryby, takie jak węgorz, śledź, dorsz, łosoś, makrela oraz jaja i żółte sery.

Niektóre grupy osób są bardziej narażone na jej niedobory. Noworodki, ze względu na niedojrzałą i wrażliwą skórę powinny unikać przebywania w nasłonecznionych miejscach, ponadto mleko kobiece jest ubogie w witaminę D.  Starsi ludzie mają obniżone zdolności syntezy cholekalcyferolu, ponieważ wraz z wiekiem dochodzi do zmniejszenia syntezy 7-dehydrocholesterolu w skórze.  U osób otyłych także obserwuje się zmniejszone stężenie witaminy. Związane jest to z nadmierną produkcją lecytyny, która może prowadzić do obniżenia konwersji witaminy D3 do aktywnego metabolitu.

Dodatkowo stosowane leki takie jak: przeciwpadaczkowe, przeciwretrowirusowe, leki stosowane w zapobieganiu odrzutu przeszczepu i glikokortykosteroidy przyspieszają przekształcanie się aktywnych metabolitów witaminy do nieaktywnego kwasu kalcytrionowego wydalanego wraz z żółcią. Osoby z ciemniejszą karnacją mają znaczne ilości melaniny w skórze, to sprawia, że są grupą szczególnie narażoną na niedobory witaminy D ze względu na redukcję syntezy tego związku przez melaninę nawet o 99%. Powyższe przykłady wykazują, iż naturalne źródła witaminy D nie zawsze są  wystarczające, co oznacza potrzebę jej suplementacji za pomocą preparatów farmaceutycznych.

Zobacz też: Niedobór witaminy B5 – przyczyny i objawy [infografika]

Czy wszystkie preparaty są tak samo skuteczne?

Na rynku farmaceutycznym obecnych jest wiele preparatów pozwalające zniwelować niedobory witaminy D w organizmie.  Stosowanych jest kilka substancji – cholekalcyferol (witamina D3), ergokalcyferol (witamina D2) oraz kalcyfediol. Istnieje również możliwość podawania alfakalcydiolu lub gotowego kalcyferolu, jednak przypadki te są przykładem wdrożonego leczenia hormonalnego.

Należy również pamiętać, ze większość dostępnych preparatów to suplementy diety, które mogą zawierać małe dawki witaminy D. Znanym produktem leczniczym jest również tran – zawiera on jednak oprócz witaminy D również witaminę A, która częściowo niweluje działanie tej pierwszej i zwiększa ryzyko złamań kości, szczególnie u kobiet powyżej 50 r.ż., dlatego nie jest zalecany u osób starszych.

Bibliografia:

  1. Laye E., (2018), Top 10 suplementów diety, Vital, Białystok.
  2. Armas L.A., Dowell S., Akhter M., Duthuluru S., Huerter C., Hollis B.W., Lund R., Heaney R.P., (2007), Ultraviolet-B radiation increases serum 25-hydroxyvitamin D levels: the effect of UVB dose and skin color. J. Am. Acad. Dermatol., 57: 588-593.
  3. Gadomski A., (2017), Skutki niedoboru witaminy D w organizmie człowieka, Borgis, Nowa Pediatr; 21(1): 34-37.
  4. Płudowski P, Karczmarewicz E, Chlebna-Sokół D, Czech-Kowalska J, Dębski R, Dobrzańska A, Franek E, Głuszko P, Konstantynowicz J, Książyk JB, Księżopolska-Orłowska1 K, Lewiński A, Litwin M, Lorenc RS, Łukaszkiewicz J, Marcinowska-Suchowierska E, Milewicz A, Misiorowski W, Nowicki M, Rozentryt P, Socha P, Solnica B, Szalecki M, Tałałaj M, Żmijewski MA. (2013), Witamina D: Rekomendacje dawkowania w populacji osób zdrowych oraz w grupach ryzyka deficytów – wytyczne dla Europy Środkowej 2013 r. Standardy Medyczne/ Pediatria; 10: 573-578.
  5. Zdrojewicz Z. , Chruszczewska E., Miner M., (2015), Wpływ witaminy D na organizm człowieka, Borgis, Med Rodz; 2(18): 61-66.

Wynalazca plastrów nikotynowych: Całe życie zastanawiałem się, dlaczego ludzie palą!

[Artykuł sponsorowany]

Murray Jarvik urodził się 1 czerwca 1923 r. w Nowym Jorku. Ukończył m.in. Uniwersytet Kalifornijski w San Francisco. Przez całe życie cierpiał na problemy z sercem. Jego kłopoty zdrowotne rozpoczęły się od ciężkiego przypadku gorączki reumatycznej, gdy miał 12 lat. Później w wieku 28 lat zachorował na polio, a w 1992 r. zdiagnozowano u niego raka płuc. Nowotwór udało się wyleczyć.1,2

W całej tej historii warto wspomnieć, że naukowiec nigdy nie palił papierosów. W trakcie licznych pobytów w szpitalach obserwował jednak pacjentów, którzy zmagali się z nałogiem i objawami odstawienia papierosów. To wtedy w jego głowie zrodził się pomysł na inny, bezpieczniejszy sposób dostarczania nikotyny do organizmu, który zniweluje chęć sięgania po papierosa u osób, które powinny natychmiast wyjść z nałogu.1,2 Motywacji do działania dostarczała mu również żona, nałogowa palaczka.1

Nikotyna w terapii leczenia uzależnienia

Murray Jarvik rozpoczął badania nad wchłanianiem nikotyny przez skórę i jej wpływem na organizm ludzki od obserwowania rolników zajmujących się zbieraniem tytoniu. Nie mógł jednak uzyskać zgody na prowadzenie badań na pacjentach. W końcu wraz ze swoim kolegą z Uniwersytetu Kalifornijskiego, Jedem Rosem, zaczęli prowizoryczne plastry testować na sobie. Po latach, w jednym z wywiadów Javik wspominał: „Nałożyliśmy tytoń na skórę i czekaliśmy, co się stanie. Nasze tętno wzrosło, zaczęła skakać adrenalina, to wszystko przytrafia się palaczom”. 4

Badania Jarvika i Rose doprowadziły do wynalezienia plastra nikotynowego na początku lat 90. Sześć lat później Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła ich sprzedaż jako leku bez recepty. Murray Jarvik dożył później starości. Zmarł 8 maja 2008 roku w wieku 84 lat.2

Plaster nikotynowy dzisiaj

Plaster nikotynowy dziś jest szeroko stosowany jako podstawowy element Nikotynowej Terapii Zastępczej. Dostarcza on nikotynę bezpośrednio przez skórę do organizmu, aby złagodzić potrzebę zapalenia papierosa i stopniowo rzucić palenie. Działa do 16 godzin i – w przeciwieństwie do papierosów czy e-papierosów – nie zawiera tysięcy substancji kancerogennych.5

Co warto zapamiętać na temat Nikotynowej Terapii Zastępczej?

• Nikotynowa Terapia Zastępcza to najlepiej przebadana farmakologiczna forma wsparcia rzucania palenia: ponad 150 badań klinicznych 6, w trakcie których przebadano około 65 tysięcy pacjentów 7, badania dostępne w Cochrane Library.

• NTZ to jedyna, dostępna bez recepty, terapia rekomendowana przez WHO (Essential Medicines List). Na liście znajdują się zarówno plastry, gumy, tabletki, jak i spray.3

• NTZ zwiększa szansę na rzucanie palenia o 50% do 60%.8

• Jednoczesne stosowanie plastra nikotynowego i innego rodzaju NTZ (szybko działającego, np. guma do żucia, tabletka do ssania, spray) zwiększa o 15% do 36% prawdopodobieństwo, że dana osoba rzuci palenie, niż gdyby użyła tylko jednego rodzaju produktu NTZ.7

• NTZ może być używana w grupach pacjentów ze szczególnymi potrzebami (kobiety w ciąży i karmiące piersią pod nadzorem lekarza10, pacjenci z chorobami serca i po przebytym zawale11, pacjenci z chorobami układu oddechowego, w tym POChP12, pacjenci z innymi uzależnieniami np. od alkoholu13.

Dowiedz się więcej na temat produktów Nikotynowej Terapii Zastępczej.

Literatura

  1. Weber, Bruce (2008-05-13). „Murray Jarvik, 84, Whose Research Helped Lead to Nicotine Patch, Dies”New York Times. Retrieved 2008-05-26.
  2. Wikipedia. Dostep 21.05.2024 r. https://en.wikipedia.org/wiki/Murray_Jarvik
  3. WHO model list of essential medicines – 22nd list, 2021, 30 September 2021, WHO/MHP/HPS/EML/2021.02, dostęp https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2021.02, 21.05.2024 r.
  4. Obituary: Murray E. Jarvik, 84, UCLA pharmacologist, nicotine patch inventor, dostęp: https://www.uclahealth.org/news/release/obituary-murray-e-jarvik-84-ucla-pharmacologist-nicotine-patch-inventor
  5. Edyta Budzyńska, Stefanie Sielemann, Jarosław Puton, Alexander L.R.M. Surminski, Analysis of e-liquids for electronic cigarettes using GC-IMS/MS with headspace sampling, Talanta, Volume 209, 2020, 120594, ISSN 0039-9140, https://doi.org/10.1016/j.talanta.2019.120594.
  6. SteadL.F., PereraR., BullenC. et al. Nicotinereplacementtherapyfor smoking cessation// CochraneDatabase Syst. Rev. 2012. Issue11.
  7. Hartmann‐BoyceJ, ChepkinSC, YeW, BullenC, Lancaster T. Nicotinereplacementtherapyversus controlfor smoking cessation. CochraneDatabase of SystematicReviews2018, Issue5.
  8. W porównaniu do pacjentów otrzymujących placebo lub bez leczenia za Hartmann‐Boyce J, Chepkin SC, Ye W, Bullen C, Lancaster T. Nicotine replacement therapy versus control for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews 2018, Issue 5. Art. No.: CD000146. DOI: 10.1002/14651858.CD000146.pub5.
  9. Lindson N, et al. Different doses, durations and modes of delivery of nicotine replacement therapy for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev. 2019 Apr 18;4(4):CD013308.
  10. Bała,Cedzyńska i in. Wytyczne leczenia uzależnienia od nikotyny. Rekomendacje, 2022. https://nil.org.pl/uploaded_files/art_1653901298_wytyczne-zun.pdf
  11. McRobbie H, Hajek P. Nicotine replacement therapy in patients with cardiovascular disease: guidelines for health professionals. Addiction. 2001 Nov;96(11):1547-51.
  12. Ellerbeck EF, Nollen N, Hutcheson TD, Phadnis M, Fitzgerald SA, Vacek J, Sharpe MR, Salzman GA, Richter KP. Effect of Long-term Nicotine Replacement Therapy vs Standard Smoking Cessation for Smokers With Chronic Lung Disease: A Randomized Clinical Trial. JAMA Netw Open. 2018 Sep 7;1(5):e181843. 
  13. Pharmacological Options for Smoking Cessation in Heavy-Drinking Smokers – PubMed (nih.gov).