Rodzaje problemów lekowych

Stos tabletek i kapsułek leżących na dłoni.

W związku ze wzrastającą ilością leków stosowanych współcześnie przez pacjentów, rośnie  liczba potencjalnych problemów lekowych. Wśród najczęściej występujących problemów lekowych wymienia się interakcje pomiędzy lekami, działania niepożądane wynikające z terapii oraz nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich. W wielu krajach grupą zawodową odpowiedzialną za diagnozowanie, eliminowanie i zapobieganie problemom lekowym są także farmaceuci.

Farmaceuta - specjalista od rozwiązywania problemów lekowych

W związku ze wzrastającą ilością leków stosowanych współcześnie przez pacjentów, rośnie  liczba potencjalnych problemów lekowych [1]. Problemem lekowym (drug related problem – DRP) określa się występowanie w czasie farmakoterapii wszelkiego rodzaju objawów negatywnych wynikających z leczenia lub też niepożądanych dolegliwości zgłaszanych przez pacjenta . Definicja problemu lekowego opracowana została przez Europejską Sieć Opieki Farmaceutycznej (Pharmaceutical Care Network Europe – PCNE). W ramach kompleksowej oceny i zapobiegania problemom lekowym, PCNE wyróżnia nie tylko problemy, ale także różnicuje ich przyczyny, działania oraz rezultaty podjętych działań [2]. 
 
W wielu krajach grupą zawodową odpowiedzialną za diagnozowanie, eliminowanie i zapobieganie problemom lekowym są – poza lekarzami – także farmaceuci.  Ich udział w sprawowaniu czynnej opieki farmaceutycznej nad pacjentem może przyczyniać się do poprawy zarówno stanu zdrowia pacjentów, jak i jakości opieki zdrowotnej [2].  Udowodniono, że interwencja farmaceuty może w istotny sposób przekładać się na efektywność procesu leczenia, zarówno w ramach podstawowej opieki zdrowotnej, jak i w czasie hospitalizacji [1] . 
 
Chociaż w największym stopniu to lekarz decyduje o sposobie leczenia pacjenta, warto zwrócić uwagę na fakt, że to aptekarz jest ostatnim specjalistą opieki zdrowotnej, z którym spotyka się pacjent przed rozpoczęciem terapii i jedynym, który ma możliwość skonfrontowania stosowanego przez chorego leczenia z równolegle kupowanymi lekami kategorii OTC czy suplementami diety. Rola farmaceuty jest więc szczególnie istotna, a udział w sprawowaniu opieki nad pacjentem nie powinien być pomijany. Kwestia problemów lekowych pozostaje więc wyzwaniem dla wszystkich pracowników służby zdrowia – w tym  farmaceutów.  
 
Wśród najczęściej występujących problemów lekowych wymienia się interakcje pomiędzy lekami, działania niepożądane wynikające z terapii oraz nieprzestrzeganie zaleceń lekarskich. Badania wskazują, że większość problemów lekowych (62,8%) dotyczy leków wydawanych na podstawie przepisu lekarza, a tylko 4,2% wynika z łączenia leków kategorii Rx z lekami OTC i jedynie 0,8% -ze stosowania preparatów OTC [2]. Okazuje się także, że u pacjentów stosujących od 6 do 10 leków problem lekowy wystąpi u 7% badanych, jednak zwiększenie ilości zażywanych preparatów do 16-20 podniesie ryzyko wystąpienia problemu lekowego aż do 40% [3].
 
Jedno z badań dowiodło ponadto, że problemy lekowe wystąpią aż u 63.7% pacjentów hospitalizowanych. Jest to poważne zagrożenie dla jakości leczenia, które zwykle wynika z braku ciągłości podjętej w czasie pobytu w szpitalu terapii, a także niewystarczającej  komunikacji między szpitalem a przychodnią [1]. 
 
Powszechnymi problemami lekowymi, z jakimi spotykamy się u pacjentów w praktyce aptecznej są: złe dawkowanie, nieprawidłowy schemat stosowania leków (zwłaszcza brak regularności), a także brak wiedzy na temat leczenia (przyjmowanie zbyt dużej lub zbyt małej dawki, duplikacja substancji czynnej w preparatach o tym samym składzie a innej nazwie handlowej). Równie często spotykamy się z działaniami niepożądanymi i interakcjami. W jednym z badań zaobserwowano, że najczęstszymi problemami lekowymi były: niezrozumienie celu podjęcia terapii (29,5%) oraz działania niepożądane stosowanych leków (23,3%). Problemy te dotyczyły przede wszystkim leków kardiologicznych (30,5%), preparatów stosowanych w zaburzeniach funkcjonowania układu nerwowego (13,7%) oraz środków rekomendowanych w leczeniu chorób układu pokarmowego (12,3%) [1].  
 
Powszechną przyczyną problemów lekowych mogą być interakcje pomiędzy lekami stosowanymi w ramach terapii zaordynowanej przez różnych lekarzy, a  także lekami OTC i preparatami zaleconymi przez lekarza. Dotyczy to m.in. niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), które mylnie uważane są za bezpieczne, przez co łączy się je często w polifarmakoterapii. Tymczasem powinno się unikać jednoczesnego stosowania ich m.in. z lekami modyfikującymi krzepliwość krwi takimi jak heparyny drobnocząsteczkowe, acenokumarol, warfaryna, tiklopidyna czy salicylany, w tym przede wszystkim kwas acetylosalicylowy. Takie połączenia zwiększają bowiem ryzyko krwawień i stanowią poważne zagrożenie dla skuteczności leczenia oraz zdrowia pacjenta [4]. 
 
NLPZ wpływają również na powszechnie stosowane leki kardiologiczne rekomendowane m.in. w terapii nadciśnienia tętniczego takie jak inhibitory ACE (ACEI -inhibitory konwertazy angiotensyny) czy sartany. Wynika to z faktu, że NLPZ osłabiają działanie leków modyfikujących aktywność układu renina-angiotensyna-aldosteron, pogarszając tym samym skuteczność leczenia hipotensyjnego. Ponadto, łączenie NLPZ z inhibitorami ACE i sartanami może upośledzać funkcję nerek, w szczególności u osób w podeszłym wieku.  Ryzyko wystąpienia niewydolności nerek rośnie dodatkowo wówczas, gdy oprócz wymienionych leków pacjent przyjmuje diuretyki pętlowe. Zastosowanie NLPZ łącznie z inhibitorami ACE lub sartanami zwiększa także ryzyko wystąpienia hiperkaliemii [5]. Ponieważ NLPZ silnie wiążą się z białkami osocza, niewskazane jest również łączenie ich z doustnymi lekami hipoglikemizującymi (np. pochodnymi sulfonylomocznika), ponieważ może to nasilać ryzyko hipoglikemii [6].
 
Obserwowanym w aptece częstym zjawiskiem jest stosowanie kilku różnych leków przeciwbólowych, szczególnie z grupy NLPZ. Tymczasem, jednoczesne stosowanie różnych NLPZ nie potęguje efektu analgetycznego, a zwiększa jedynie ryzyko wystąpienia powikłań, szczególnie ze strony układu pokarmowego. Niebezpieczne może być również połączenie NLPZ z SSRI ( selektywnymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny), bisfosfonianami, spironolaktonem i glikokortykosteroidami [6].
 
Poza wyżej wymienionymi problemami lekowymi, istnieje szereg innych, równie poważnych komplikacji, które pojawić się mogą w następstwie niewłaściwego łączenia leków. Należy do nich m.in. jednoczesne stosowanie statyn oraz fluorochinolonów (ciprofloksacyna, norfloksacyna) i pochodnych azolowych (ketokonazol, itrakonazol) czy fluoksetyny. Połączenia te zwiększają ryzyko miopatii czy nawet rabdomiolizy (rozpadu tkanki mięśniowej). Pacjenci leczeni inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) powinni uważać z kolei na pokarmy bogate w tyraminę (np. żółty ser, sery pleśniowe, produkty wędzone), ponieważ prowadzi to do nagłego, niepożądanego wzrostu ciśnienia tętniczego krwi. Jednoczesne stosowanie antybiotyku ryfampicyny i działającej antykoagulacyjnie warfaryny wymaga zwiększenia dawki warfaryny. Wynika to z inhibicyjnego wpływu ryfampicyny na warfarynę i zmniejszania jej stężenia w osoczu krwi. Przyjmowanie tetracyklin wymaga ograniczenia udziału w diecie przetworów mlecznych, ponieważ mogą one osłabiać wchłanianie leków z przewodu pokarmowego [3]. Antybiotykoterapia może także zmniejszyć działanie antykoncepcji hormonalnej. Hormonalne środki antykoncepcyjne wpływają natomiast na efektywność preparatów modulujących krzepliwość krwi. Zastosowanie pseudoefedryny lub fenylefryny w przypadku terapii hipotensyjnej może osłabić jej skuteczność. Leki przeciwhistaminowe I generacji niwelują efektywność leczenia mukolitycznego [6]. 
 
Opisane powyżej problemy lekowe mogą być wyeliminowane. W zapobieganiu im istotną rolę mogą odegrać nie tylko lekarze, ale także farmaceuci. Biorąc pod uwagę, że to właśnie oni realizują recepty pochodzące często od lekarzy różnych specjalności, mają także jako jedyni możliwość zweryfikowania potencjalnych błędów i oceny zagrożeń związanych z terapią. Ich zadaniem powinno być weryfikowanie nie tylko poprawności recepty, ale także możliwych interakcji między lekami, a tym samym zapobieganie powikłaniom związanym z leczeniem. Wykorzystanie ich potencjału i zaktywizowanie w procesie opieki zdrowotnej może być jednym ze sposobów na poprawę jakości procesu leczenia w Polsce. 

Bibliografia

  1. Paulino E.I , Bouvy M.E, Gastelurrutia M.A, Guerreiro M, Buurma H. f o r the     ESCP-SIR R e j k j a v i k Community Pharmacy Research     Group,Drug related     problems identified by European community pharmacists in patients discharged from     hospital, Pharm World Sci 2004; 26: 353–360 

  2. Skowron A, Dymek J., Rola farmaceuty w wykrywaniu i rozwiązywaniu problemów lekowych wśród pacjentów ambulatoryjnych, Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 2013;11(1):44–58

  3. Zygadło E., Interakcje leków – elementy istotne w praktyce klinicznej, Sprawy zawodu 2008;4(172):37-42

  4. Zygadło E, Interakcje najczęściej stososowanych leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych i przeciwgorączkowych wydawanych w aptece, Sprawy Zawodu 208;5(173):26-2

  5. Woroń J, Dobrogowski J, Wordliczek J.,Trudne sytuacje w leczeniu bólu: działania niepożądane, interakcje, błędy w farmakoterapii bólu, zasady kojarzenia leków przeciwbólowych, Medycyna po dyplomie 2011; 20:60-71

  6. Woroń J, Goszcz A, Wordliczek J , Bisaga W., Monitorowanie niepożądanych działań leków w praktyce klinicznej, Anestezjologia i Ratownictwo 2009; 3:185-192
     

Podobał się artykuł? Podziel się!
Share on Facebook
Facebook
Share on LinkedIn
Linkedin
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on Google+
Google+
Email this to someone
email

Agnieszka Jeżewska-żylik

Farmaceutka i autorka artykułów o tematyce farmaceutycznej. Publikuje regularnie w magazynie MGR.FARM.

0 komentarzy
avatar
Komentujesz jako gość!

Brak komentarzy