Płukanie nosa i zatok – co należy wiedzieć?

Płukanie jam nosa i zatok, nazywane również irygacją,  odgrywa obecnie istotną rolę we wspomaganiu leczenia różnych schorzeń błony śluzowej i zatok przynosowych, począwszy od ostrych stanów zapalnych w przebiegu infekcji wirusowych, po przewlekłe dolegliwości np. na tle alergicznym.


 (fot. shutterstock)

Wskazania do płukania nosa i zatok

Wykonanie zabiegu przynosi wiele korzyści pacjentowi —  zmniejsza gęstość zalegającej wydzieliny i ułatwia jej usuwanie, pozytywnie wpływa na transport rzęskowo — śluzowy, poprawia wentylację zatok i zmniejsza ryzyko zakażenia bakteryjnego. Wykonanie zabiegu jest zalecane według europejskich wytycznych EPOS 2012 w terapii ostrego i przewlekłego zapalenia nosa i zatok u dzieci, jak i u dorosłych. W alergicznym nieżycie nosa płukanie pozwala oczyścić powierzchnie błon śluzowych z alergenów, skracając czas kontaktu  i zmniejszając nasilenie objawów alergii. Płukanie nosa jest także często wskazane w opiece pooperacyjnej (np. u pacjentów po przebytej operacji przegrody nosa). Zabieg ten przyczynia się do usunięcia zalegającego śluzu i skrzepów, przez co wpływa na przyspieszenie procesów gojenia.

(Zobacz również dawki substancji aktywnych w lekach OTC na zapalenie zatok)

Warto również wspomnieć, że płukanie jam nosa i zatok może być jednym ze sposobów codziennej higieny. Regularne płukanie nosa z użyciem soli fizjologicznej może przeciwdziałać negatywnym skutkom związanym z zanieczyszczeniem powietrza, którym oddychamy.

 

Roztwór izotoniczny czy hipertoniczny?

Co ciekawe, brak jest jednak konkretnych zaleceń odnośnie składu i co najważniejsze stężenia roztworu. W  praktyce, do płukania jam nosa najczęściej wykorzystuje się 0,9% roztwory soli, popularnie nazywanej jako sól fizjologiczna. Polecane są też roztwory soli morskiej czy naturalnej solanki mineralnej. Ostatnio zwraca się uwagę także na stosowanie wody morskiej wzbogaconej m.in. pierwiastkami śladowymi — jonami manganu, miedzi czy cynku, które mogą korzystnie wpływać na proces leczenia.

Płukanie roztworami izotonicznymi jest zalecane u pacjentów z alergicznym nieżytem nosa. Badania wykazały, iż ich stosowanie przyczynia się do zmniejszenia mediatorów stanu zapalnego w błonie śluzowej nosa (histaminy, leukotrienów).  Kolejną zaletą regularnego stosowania roztworów izotonicznych jest bardzo dobra tolerancja przez pacjentów oraz pozytywny wpływ na stan błony śluzowej nosa. Roztwory izotoniczne nawilżają błonę śluzową i zmniejszają jej podrażnienie, z tego względu ich stosowanie jest zasadne u osób cierpiących z powodu wysuszonej śluzówki, zwłaszcza u tych przebywających w ogrzewanych czy klimatyzowanych pomieszczeniach.

Z kolei, zastosowanie roztworów hipertonicznych okazuje się skuteczne w łagodzeniu objawów przewlekłego zapalenia błony śluzowej nosa i zatok (PZZP). Hipertoniczne roztwory soli, nie tylko zapewniają oczyszczenie błon śluzowych z mikroorganizmów, mediatorów stanu zapalnego, ale również znacznie poprawiają transport rzęskowo-śluzowy, dzięki czemu możliwe jest usuwanie zalegającej wydzieliny i zmniejszenie ryzyka nadkażenia bakteryjnego. Co więcej, ważnym działaniem roztworów hipertonicznych soli/wody morskiej w leczeniu PZZP jest zmniejszenie obrzęku, a także związanych z tym dolegliwości — uczucia rozpierania, bólu głowy, niedrożności nosa. W badaniach zaobserwowano zmniejszenie stosowania antybiotyków i glikokortykosteroidów donosowych u pacjentów stosujących roztwory hipertoniczne.

Niestety, płukanie nosa roztworami hipertonicznymi jest jednak gorzej tolerowane przez pacjentów. Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych należą: uczucie podrażnienia śluzówki nosa, dyskomfort, a nawet ból podczas aplikacji.

 

Jakie są sposoby płukania nosa?

Pomimo iż płukanie nosa zwykle kojarzy się ze stosowaniem dużych objętości roztworów, to należy pamiętać, że termin ten odnosi się także do płukania nosa z wykorzystaniem aerozoli w formie sprayu, a nawet nebulizatorów donosowych. Techniki można podzielić ze względu na stosowane objętości roztworów oraz wysokość wytwarzanego ciśnienia.

Podział sposobów płukania nosa i zatok ze względu na stosowane objętości roztworu:

  • Duże objętości roztworów

– plastikowa elastyczna butelka

– dzbanek neti

– inhalacja

  • Małe objętości roztworów

– spray

– atomizer

Dzbanek neti (fot. shutterstock)

Na rynku dostępny jest szereg preparatów przeznaczonych do płukania nosa. Za najefektywniejszy sposób uważa się płukanie z użyciem dużych objętości płynów (co zostało potwierdzone badaniami). Zapewnia to lepszą penetrację płynu nie tylko do jam nosa, ale również i jam zatok – szczękowych, czołowych i sitowych. Obecnie jedną z najczęściej stosowanych i rozpowszechnionych metod irygacji jam nosa jest wykorzystanie plastikowej, elastycznej butelki (ang. squeeze bottle), która umożliwia wprowadzenie płynu do jam nosa  pod wysokim ciśnieniem. Pacjentom korzystającym z tej metody powinniśmy zwrócić uwagę na zachowanie odpowiedniej higieny stosowanej butelki – bardzo ważne jest, aby po zakończonym zabiegu, dokładnie ją osuszać i nie dopuszczać do pozostawania resztek płynu. Ze względu na brak możliwości sterylizacji butelki, zaleca się ich częstą wymianę.

Kolejnym sposobem jest wykorzystanie tzw. dzbanka neti, który na zasadzie zjawiska grawitacji umożliwia aplikację dużych objętości roztworu. Zaletą używania dzbanka neti  jest łatwość oczyszczania i dezynfekcji naczynia.

 

Najważniejsze zalecenia dotyczące płukania nosa i zatok przynosowych

  • Płukanie zaleca się wykonywać 1-2 razy dziennie.
  • W leczeniu alergicznego nieżytu nosa, do codziennej higieny zalecane są roztwory izotoniczne. w przypadku przewlekłego zapalenia nosa i zatok przynosowych – skuteczniejsze są roztwory hipertoniczne.
  • Do przygotowania roztworu należy używać wody przegotowanej o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała.
  • W trakcie wykonywania zabiegu należy oddychać przez usta.
  • Zabieg płukania nosa i zatok przynosowych należy wykonywać najpóźniej godzinę przed snem.
  • Po zakończeniu płukania zaleca się delikatnie oczyścić nos (przez wydmuchanie).
  • Po wykonaniu zabiegu nie należy wychodzić na zewnątrz zwłaszcza w przypadku niższych temperatur.

 

Autor: Karolina Pawlik

 

Piśmiennictwo

  1. Stańska K. i wsp. Skuteczność płukania jam nosa w terapii zapaleń zatok przynosowych. Magazyn Otolaryngologiczny 2016; 12.
Podobał się artykuł? Podziel się!
Share on Facebook
Facebook
Share on LinkedIn
Linkedin
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on Google+
Google+
Email this to someone
email
10 komentarzy
avatar
Komentujesz jako gość!
Agata Godos 2018-10-24 17:11:23
Nam laryngolog powiedział, że po takim płukaniu bez względu na warunki atmosferyczne nie powinno się wychodzić z domu przez godzinę- po tym czasie jest już ochrona w postaci śluzu na rzęskach.
Kamil Lewandowski 2018-10-24 18:26:11
Słyszałem kiedyś dokładnie to samo. Niby szczegół ale myślę, że warto o tym pamiętać.
Aneta Grzesiak 2018-10-24 19:23:39
Warto o tym przypominać pacjentom
Iwona Napierała 2018-10-24 19:32:47
o proszę cenna uwaga
Karolina Przybyszewska 2018-10-24 19:58:51
I nie bezpośrednio przed snem, o tym też warto wspominać.
Anna Rakowska-Panek 2018-10-24 18:48:20
też słyszałam. U mnie płukanie zatok jest zbawienne.
Sylwia Bogiel 2018-10-24 19:15:28
osobiście nigdy z zatokami nie miałam problemu..ale wiem jak cierpi mój mąż i jaką ulgę mu to płukanie przynosi
Jolanta Rembiejewska 2018-10-24 19:32:43
oczywiście zbawienne jest plukanie zatok ale trzeba pamietac ze jedynie w przypadku dokladnej diagnozy wykluczajacej chociazby polipy w zatokach bo wowczas plukanie absolutnie nie jest wskazane
Mateusz Jabłoński 2018-10-25 05:23:18
na płukanie zatok powinny uważać osoby z delikatną strukturą naczynek w nosie - jeśli często w trakcie przeziębienia leci im krew z nosa - płukanie zatok może nie być dla nich odpowiednim zabiegiem
Agata Godos 2018-10-25 06:39:50
Trochę mnie to dziwi, mój mąż przy krwotokach- podkreślam krwotokach z nosa miał zalecone płukanie dwa razy dziennie- właśnie w celu wzmocnienia śluzówki, która szybciej ziarnicuje jak jest pozbawiona zanieczyszczeń( martwej tkanki, pyłów), a dzięki temu naczynka też mają mocniejszą zaporę.