Aptekarz.pl > Choroby i dolegliwości > Ból > Paracetamol a wątroba

Paracetamol a wątroba

05-06-2023 09:44:58

Paracetamol należy do jednych z najpowszechniejszych leków przeciwbólowych dostępnych bez recepty. To stosunkowo bezpieczny środek, jednak paradoksalnie różnica pomiędzy dawką bezpieczną a niebezpieczną jest niewielka. Jaki wpływ ma paracetamol na wątrobę? Jak powinno się stosować paracetamol? Czy istnieją szczególne przypadki, w których należy ostrożnie dawkować paracetamol?

Paracetamol a wątroba (fot. Shutterstock)

Jak działa paracetamol?

Paracetamol a wątroba. Paracetamol został wynaleziony w 1838 roku, ale to dopiero w latach 50. XX wieku zyskał na swojej popularności z racji powszechnej dostępności. Paracetamol to lek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, który stanowi podstawę I stopnia drabiny analgetycznej [1].

Mechanizm działania paracetamolu nie jest tak do końca poznany. Uważa się, że substancja zwiększa próg bólu, przez co działa przeciwbólowo, poprzez blokowanie dwóch izoform enzymu cyklooksygenazy: COX-1 i COX-2. Paracetamolu nie klasyfikuje się jako klasycznego Niesteroidowego Leku Przeciwzapalnego, gdyż nie działa przeciwzapalnie. Mimo że klasyczne NLPZ również blokują COX-1 i COX-2, to w przeciwieństwie do nich, uważa się, że paracetamol działa centralnie, a nie obwodowo na tkanki [2].

Inne teorie wskazują, że paracetamol selektywnie blokują odrębny COX, tzw. COX-3 [3].

Jeśli chodzi o mechanizm działania przeciwgorączkowego, to paracetamol oddziałuje na centrum regulacji cieplnej w mózgu, przez co dochodzi do obwodowego rozkurczu mięśniówki naczyń krwionośnych i pocenia się, co w efekcie powoduje spadek temperatury ciała [4].

Farmakoterapia bólu w perspektywie aptekarza – NLPZ i paracetamol: działanie i zastosowanie

Paracetamol a wątroba

Z pewnością wiecie, że przedawkowanie paracetamolu jest bardzo niebezpieczne, bo szybko i poważnie uszkadza wątrobę. Jednak, dlaczego się tak dzieje?

Metabolizm paracetamolu odbywa się głównie w wątrobie przez 3 ścieżki. Pierwsze dwie to sprzęganie z glukuronidami i siarczanami. Trzecia ścieżka odbywa się poprzez mikrosomalny cytochrom P450 w hepatocytach. Główną rolę odgrywa tu izoenzym CYP2E1. Ważnym produktem jest NAPQI, czyli N-acetylo-p-benzochinoimina. To właśnie ten związek jest bardzo niebezpieczny. Jednak, czy powstaje zawsze [1]?

Jeśli pacjent przyjmuje zalecane dawki paracetamolu oraz nie ma innych dysfunkcji narządowych, to metabolizm przebiega głównie na drodze sprzęgania. NAPQI również powstaje, ale ulega szybkiemu metabolizmowi z glutationem i powstają bezpieczne związki. Glutation jest naturalnie odtwarzany z N-acetylocysteiny [1].

Czytaj także: Paracetamol na przeziębienie w aptece- czy preparaty z paracetamolem są skuteczne?

Paracetamol a wątroba- co się dzieje po przedawkowaniu?

Zatrucie paracetamolem możemy podzielić na 4 fazy.

Pierwsza faza ma miejsce około 12 godzin do 24 godzin po przyjęciu toksycznych dawek. Objawy są niespecyficzne i zalicza się do nich nudności, wymioty, pocenie się lub otępienie [1].

Po ok. 2 dniach rozpoczyna się druga faza, w której widoczne jest, np. podwyższenie poziomu enzymów wątrobowych w badaniach diagnostycznych. Najczęściej pojawia się ból w prawym boku brzucha [1].

W trzecim etapie ostrego zatrucia paracetamolem nasilają się objawy żołądkowe, a dodatkowo może wystąpić żółtaczka i zaburzenia układu nerwowego ze śpiączką włącznie. Poziom aminotransferaz może sięgnąć nawet wartości 10000 IU/L. Dochodzi do martwicy i niewydolności wątroby często powiązanej z wielonarządową niewydolnością [1].

Ostatnia faza to faza zdrowienia. Około 70% pacjentów może przeżyć zatrucie paracetamolem, jednak niejednokrotnie będzie to wymagało nawet przeszczepu wątroby. Śmierć w wyniku ostrego zatrucia paracetamolem następuje najczęściej pomiędzy 4. a 18. dniem od zatrucia [1].

Jak dawkować paracetamol?

W przypadku dorosłych o masie ciała powyżej 50 kg za bezpieczne dawki uważa się od 500 mg do 1000 mg paracetamolu co 4 do 6 godzin maksymalnie do 4000 mg na dobę [5].

Jeśli chodzi o dzieci, to maksymalna dawka jednorazowa wynosi 15 mg/kg mc. Można ją podawać co 6 godzin. Nie wolno przekraczać 60 mg/kg mc. paracetamolu na dobę.

Toksyczne dawki paracetamolu

W przypadku osób zdrowych za toksyczne dawki paracetamolu uważa się od 7,5 g do 10 g dobowo lub 140 mg/kg mc [5].

Zobacz także: Case Study- zatrucie paracatemolem

Paracetamol a wątroba – kto powinien uważać na paracetamol?

Istnieją pewne przypadki kliniczne, w których dawki toksyczne są niższe. Takie osoby powinny przyjmować mniej paracetamolu, aby to było bezpieczne.

Paracetamol a wątroba- osoby nadużywające alkoholu

Osoby, które silnie nadużywają alkoholu, nawet jeśli mają prawidłowe BMI, to cierpią na niedobory żywnościowe. Powoduje to najczęściej niedobory glutationu, który jest niezbędny w prawidłowym metabolizmie paracetamolu, co może zwiększyć jego toksyczność. Etanol jest również induktorem enzymu, który metabolizuje paracetamol, co w efekcie może prowadzić do zwiększenia ilości niebezpiecznego NAPQI. Narażeni na niebezpieczeństwo przedawkowania paracetamolu są także osoby, które spożywały duże ilości etanolu i nagle go odstawiły, gdyż unormowanie pracy izoenzymu CYP2E1 może trwać nawet do 1 tygodnia [6].

Teoretycznie badania pokazują, że u pacjentów, którzy regularnie spożywają alkohol i nie są niedożywieni oraz nie cierpią na marskość wątroby, to nie ma potrzeby modyfikacji dawek. Aczkolwiek ciężko to stwierdzić u takich osób, dlatego zaleca się zmniejszenie dobowych dawek paracetamolu do 2-3 g na dobę – szczególnie jeśli pacjent wymaga długiego przyjmowania leku [6].

Paracetamol a wątroba- niewydolność wątroby

Jeśli pacjent nie spożywa alkoholu, ale cierpi na przewlekłą chorobę wątroby lub wyrównaną marskość wątroby we wczesnym stadium, to może przyjmować paracetamol. W przypadku jednorazowego podania, na silny i ostry ból, to nie ma potrzeby modyfikacji dawki [7].

Jeśli pacjent musi przyjmować paracetamol przez dłuższy czas, to należy zmniejszyć jego dawkę dobową do 2 g [7].

Natomiast jeśli pacjent pomimo powyższych chorób pije alkohol, to paracetamol jest u niego przeciwwskazany [7].

Paracetamol a wątroba- niewydolność nerek

Paracetamol może być stosowany u pacjentów cierpiących na niewydolność nerek. Jeśli klirens kreatyniny wynosi powyżej 10 ml/min, to nie ma potrzeby modyfikacji dawki. Pacjenci cierpiący na poważną niewydolność nerek z klirensem poniżej 10 ml/min powinni zmniejszyć dawkowanie paracetamolu maksymalnie do 3 g na dobę. Nie powinno przyjmować się więcej niż 500 mg do 1000 mg paracetamolu jednorazowo. Przerwa między dawkami powinna wynosić minimum 8 godzin [5].

Paracetamol a wątroba- dorośli o małej masie ciała

Osoby dorosłe o masie ciała poniżej 50 kg powinny dawkować paracetamol wedle zaleceń dla dzieci, tj. 15 mg/kg mc. jako dawka jednorazowa, maksymalnie do 60 mg/kg mc. dobowo.

Paracetamol i inne leki

Paracetamol występuje w wielu lekach dostępnych bez recepty na objawy przeziębienia i grypy, np.: Gripex Hot Max, Gripex Max, Gripex Zatoki, Coldrex MaxGrip, Febrisan, Fervex, Theraflu Zatoki, Theraflu Extra Grip. Jeśli pacjent stosuje te leki i przyjmuje dodatkowo paracetamol w tabletkach, to pamiętaj, aby nie przekraczać zalecanych dawek jednorazowych i dobowych.

Pacjenci, którzy przyjmują leki przeciwzakrzepowe, np. warfarynę lub acenokumarol powinni bardzo ostrożnie stosować paracetamol. Jeśli istnieje taka potrzeba, to najlepiej przyjmować jak najmniejsze dawki oraz jak najkrócej, np. 500-1000 mg jednorazowo. Stosowanie maksymalnych dawek przez dłuższy czas znacząco podwyższa wskaźnik INR i może prowadzić do zaburzeń krzepnięcia krwi [8,9].

Należy zachować ostrożność, przyjmując paracetamol z lekami wpływającymi na metabolizm wątrobowy. Jeśli leki są induktorami izoenzymu CYP2E1, to mogą zwiększyć ryzyko uszkodzenia wątroby. Do takich leków należy, np.: izoniazyd, barbiturany, ryfampicyna lub leki przeciwpadaczkowe. W takim przypadku najlepiej stosować paracetamol doraźnie w niskich dawkach (500 mg-1000 mg jednorazowo) [1].

W niektórych preparatach dostępnych na rynku np. Apap Extra wykorzystuje się interakcję pomiędzy paracetamolem a kofeiną. Kofeina nasila przeciwbólowe działanie paracetamolu. Jednoczesne przyjmowanie tych dwóch substancji nie stanowi zagrożenia [10].

Autor: mgr farm. Dawid Hachlica

Bibliografia:

  1. L. Rotundo i N. Pyrsopoulos, „Liver injury induced by paracetamol and challenges associated with intentional and unintentional use”, World J. Hepatol., t. 12, nr 4, s. 125–136, kwi. 2020, doi: 10.4254/wjh.v12.i4.125.
  2. Ricciotti E, FitzGerald GA: Prostaglandins and inflammation. Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2011 May;31(5):986-1000. doi: 10.1161/ATVBAHA.110.207449.
  3. Chandrasekharan NV, Dai H, Roos KL, Evanson NK, Tomsik J, Elton TS, Simmons DL: COX-3, a cyclooxygenase-1 variant inhibited by acetaminophen and other analgesic/antipyretic drugs: cloning, structure, and expression. Proc Natl Acad Sci U S A. 2002 Oct 15;99(21):13926-31. Epub 2002 Sep 19.
  4. B. J. Anderson, „Paracetamol (Acetaminophen): mechanisms of action”, Pediatr. Anesth., t. 18, nr 10, s. 915–921, paź. 2008, doi: 10.1111/j.1460-9592.2008.02764.x.
  5. S. Agrawal i B. Khazaeni, „Acetaminophen Toxicity”, w StatPearls, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2023. Dostęp: 19 maja 2023. [Online]. Dostępne na: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441917/
  6. K. L. Hayward, E. E. Powell, K. M. Irvine, i J. H. Martin, „Can paracetamol (acetaminophen) be administered to patients with liver impairment?”, Br. J. Clin. Pharmacol., t. 81, nr 2, s. 210–222, luty 2016, doi: 10.1111/bcp.12802.
  7. „Analgesic use in adults with liver disease — UpToDate”. https://www.uptodate.com/contents/image?imageKey=GAST%2F90196 (dostęp 19 maja 2023).
  8. I. Mahé i in., „Interaction between paracetamol and warfarin in patients: a double-blind, placebo-controlled, randomized study”, Haematologica, t. 91, nr 12, s. 1621–1627, grudz. 2006.
  9. I. Mahé i in., „Paracetamol: a haemorrhagic risk factor in patients on warfarin”, Br. J. Clin. Pharmacol., t. 59, nr 3, s. 371–374, mar. 2005, doi: 10.1111/j.1365-2125.2004.02199.x.
  10. Apap — Charakterystyka Produktu Leczniczego.

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]