Aptekarz.pl > Farmakoterapia > Leki i grupy leków > Metotreksat – lek o szerokim zastosowaniu

Metotreksat – lek o szerokim zastosowaniu

12-04-2022 10:00:24

Metotreksat jest substancją stosowaną w lecznictwie jako lek immunosupresyjny oraz przeciwnowotworowy. Stosuje się go m.in. w terapii reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycy, nowotworów piersi, jajnika i szyjki macicy, także w nowotworach litych głowy i szyi, raku płuc oraz białaczce limfoblastycznej i szpikowej.

Metotreksat jest lekiem o szerokim zastosowaniu (fot. Shutterstock).

Metotreksat jest substancją stosowaną w lecznictwie jako lek immunosupresyjny oraz przeciwnowotworowy. Stosuje się go m.in. w terapii reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycy, nowotworów piersi, jajnika i szyjki macicy, także w nowotworach litych głowy i szyi, raku płuc oraz białaczce limfoblastycznej i szpikowej.

Metotreksat- mechanizm działania

Metotreksat wykazuje szeroki mechanizm działania. W dużej mierze działanie leku oparte jest na jego podobieństwie chemicznym do cząsteczki kwasu foliowego (stąd określany jest jako antymetabolit lub antagonista kwasu foliowego). Kwas foliowy jest niezwykle istotny w procesie syntezy puryn i pirymidyn, niezbędnych do powstania DNA i RNA (a następnie – białek). Jego rola polega na dostarczaniu komórkom grup jednowęglowych, wykorzystywanych w procesie powstawania kwasów nukleinowych. Aby proces ten mógł przebiegać w sposób niezakłócony, kwas foliowy musi być przekształcany do tetrahydrofolianu przy udziale odpowiedniego enzymu (dehydrogenazy tetrahydrofolianowej).

Metotreksat wykazuje tysiąckrotnie większe powinowactwo do wspomnianego enzymu, blokując tym samym działanie kwasu foliowego, a dalej syntezę DNA, RNA i białek, potrzebnych do powstawania nowych komórek danej tkanki. Tego typu mechanizm uzasadnia stosowanie metotreksatu w leczeniu nowotworów.

Z kolei innym mechanizmem, dzięki któremu możliwe jest stosowanie tego leku w terapii RZS, jest jego zdolność do hamowania reakcji zapalnej. Działanie to przejawia się w zahamowaniu produkcji cytokin, zahamowaniu proliferacji limfocytów T i aktywności czynnika reumatoidalnego. Metotrekast ma również wpływ na zwiększenie poziomu adenozyny w komórkach, co hamuje procesy zapalne (wykryto, że w komórkach odpornościowych i maziowych osób chorych na RZS ilość receptorów adenozynoswoistych jest bardzo wysoka).

Metotreksat- czy jest toksyczny?

Dawkowanie oraz droga podania metotreksatu zależą od schorzenia, które jest nim leczone oraz od ogólnego stanu pacjenta. Jest to lek silnie toksyczny. Przed jego zastosowaniem należy wziąć pod uwagę wszelkie czynniki, mogące wpłynąć na pogorszenie stanu pacjenta podczas terapii, przy czym największym zagrożeniem jest nefrotoksyczność. Ryzyko wystąpienia uszkodzenia nerek podczas podawania metotreksatu wynika z faktu, iż lek ten jest w ok. 90% wydalany z moczem w postaci niezmienionej. Ma on tendencję do wytrącania się w kanalikach nerkowych i pozostawania w tej formie tygodniami, wykazując działanie toksyczne (stąd u pacjentów z niewydolnością nerek dawka metotreksatu musi być zmniejszona nawet o 50%).

Aby uniknąć upośledzenia czynności nerek u pacjentów, którym mają być podane wysokie dawki metotreksatu, zaleca się uprzednio dożylne nawadnianie oraz alkalizację moczu (lek lepiej rozpuszcza się w środowisku zasadowym). Ponadto stosowanie metotreksatu może również wywołać stany zapalne błon śluzowych, nietolerancję ze strony przewodu pokarmowego (biegunka, nudności), mielotoksyczność oraz hepatotoksyczność.

Zobacz także: Kwas foliowy czy foliany?

Podaż kwasu foliowego

Aby zapobiegać wystąpieniu działań niepożądanych, spowodowanych przyjmowaniem metotreksatu (szczególnie ze strony układu pokarmowego i błon śluzowych, a także wątroby i szpiku kostnego), zaleca się stosowanie kwasu foliowego w dawce dostosowanej indywidualnie do pacjenta (np. według wytycznych EULAR (European Alliance of Associations for Rheumatology) w przypadku RZS zaleca się 5-10mg kwasu foliowego na tydzień, najczęściej 24 h po przyjęciu metotreksatu).

Dowody naukowe świadczą o tym, że preparaty kwasu foliowego nie zmniejszają skuteczności klinicznej metotreksatu. Ponadto, w przypadku przedawkowania metotreksatu, zaleca się podanie dożylnie lub domięśniowo roztwór folinianu wapnia w dawce co najmniej równej w stosunku do dawki metotreksatu, która wywołała objawy przedawkowania.

Metotreksat- najczęściej stosowane dawki

W leczeniu łuszczycy i RZS preparaty metotreksatu podaje się doustnie, dożylnie, domięśniowo lub podskórnie. Stosowane dawki to najczęściej 10-25 mg/tydzień. Leczenie rozpoczyna się od możliwie najmniejszej dawki, zwykle 2,5-7,5 mg/tydzień, w razie potrzeby zwiększanej o 2,5 mg na tydzień. Po uzyskaniu poprawy, dawkę leku należy zmniejszać, aby podawać pacjentowi najmniejszą skuteczną dawkę i maksymalnie ograniczyć wystąpienie działań niepożądanych.

W nowotworach litych i białaczkach lek stosuje się najczęściej we wlewie dożylnym lub dokanałowo (do płynu mózgowo-rdzeniowego, np. w przypadku nowotworów litych głowy), a zwykle stosowana dawka to 30 mg/m2 powierzchni ciała raz na dobę maksymalnie przez 5 dni. Po tym czasie zaleca się zastosowanie przynajmniej dwutygodniowej przerwy.

Czy metotreksat wchodzi w interakcje z innymi lekami?

Metotreksat wchodzi w interakcje z bardzo wieloma substancjami leczniczymi z różnych grup terapeutycznych. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na skojarzone stosowanie metotreksatu i NLPZ, zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek. Istnieje ryzyko, że leki z grupy NLPZ spowodują zwiększenie stężenia metotreksatu w osoczu (na skutek wypierania metotreksatu z połączeń z białkami), a tym samym nastąpi pośrednie zwiększenie dawki i wzrost toksyczności tego leku. W taką samą interakcję wchodzą również m. in. tetracykliny, leki uspokajające, doustne leki antykoncepcyjne, tiazydowe leki moczopędne i doustne leki hipoglikemizujące.

Popularny metamizol sodowy może zwiększać toksyczne działanie metotreksatu na układ krwiotwórczy. Leki z grupy IPP stosowane łącznie z metotreksatem mogą opóźniać jego eliminację nerkową i zwiększać ryzyko nefrotoksyczności. Należy mieć na uwadze, że zarówno etanol jak i etanolowe ekstrakty roślinne są przeciwwskazane podczas terapii metotreksatem ze względu na nasilenie działania hepatotoksycznego. Działanie toksyczne na wątrobę mogą również zwiększać leki z grupy retinoidów i sulfasalazyna.

Antybiotyki (m. in. penicyliny, glikopeptydy, ciprofloksacyna) mogą powodować zmniejszenie klirensu nerkowego metotreksatu, co prowadzi do zwiększenia jego stężenia w surowicy i nasila działania toksyczne na układ pokarmowy i krwiotwórczy.

Chemioterapeutyki, m.in. sulfametoksazol (Bactrim, Biseptol) należy ostrożnie stosować u pacjentów z niedoborem kwasu foliowego, gdyż mogą one nasilać supresję szpiku kostnego.

Również suplementy diety oraz napoje, zawierające kofeinę lub teofilinę (kawa, napoje z dodatkiem kofeiny, czarna herbata) mogą zmniejszać skuteczność leczenia (występuje interakcja na poziomie receptorów adenozynowych).

mgr farm. Agata Pszczółkowska

Bibliografia:

  • Kostowski W., Herman Z., Farmakologia. Podstawy farmakoterapii Tom 2, Wydanie 3 poprawione i uzupełnione, str. 412-414.
  • Ferrara G., Mastrangelo G., Barone P. i wsp.: Methotrexate in juvenile idiopathic arthritis: advice and recommendations from the MARAJIA expert consensus meeting. Pediatr. Rheumatol. Online J., 2018; 16 (1): 46.
  • Cieślak M., Komoszyński M.: The role of ecto-purines in inflammation leading to demyelination – new means for therapies against multiple sclerosis. Neurologia i Neurochirurgia Polska 2011; 45, 5: 489–499.
  • Frączkowski D., Szeleszczuk Ł.: Metotreksat – właściwości farmakologiczne oraz jego zastosowanie w farmakoterapii. Farmacja Polska, ISSN 0014-8261 (print); ISSN 2544-8552 (online).
  • Mazur M. Metotreksat w łuszczycy, Wiadomości dermatologiczne NR 4 (Wrzesień 2019).
  • ChPL Jylamvo 2 mg/ml, roztwór doustny.
  • https://www.mp.pl/pacjent/leki/lek/88035,Ebetrexat-roztwor-do-wstrzykiwan.
  • https://leki.urpl.gov.pl/files/26_MethotrexatEbewe.pdf.
  • https://bipold.aotm.gov.pl/assets/files/zlecenia_mz/2016/073/RPT/BOR-434-6- 2016_ACIDUM_FOLICUM_schorzenia_reumatyczne_160322_na_BIP2.pdf.
  • https://www.mp.pl/pacjent/leki/subst.html?id=556.
  • https://www.onkonet.pl/dp_chemioterapia.php.
Artykuł sponsorowany

Czy wiesz, że stres egzaminacyjny jest udowodniony naukowo?

W literaturze fachowej nie trudno znaleźć publikacje potwierdzające istnienie pojęcia stresu egzaminacyjnego [2]. Tzw. lęk testowy to poczucie strachu i niepewności, które towarzyszy osobom mającym przed sobą w najbliższym czasie jakikolwiek egzamin lub sprawdzian [2]. To właśnie egzaminy należą do najbardziej stresujących wydarzeń, związanych z edukacją czy też późniejszym doszkalaniem się w życiu dorosłym [3,4]. […]

Lęk egzaminacyjny wpływa na koncentrację i znacząco utrudnia przygotowanie się do egzaminu (fot. Shutterstock)
Chcesz przeczytać cały artykuł?
Pozostało jeszcze 7017 znaków do końca artykułu. Jeśli chcesz zapoznać się z całym za darmo - zaloguj się jako farmaceuta
za pomocą swojego konta w farmacja.net.

Przed nami zmiana czasu – jak skutecznie wesprzeć organizm?

Okazuje się bowiem, że zmiana czasu dwa razy w roku wpływa na nasz stan zdrowia. Aby zaadaptować się do nowego czasu, nie wystarczy tylko położyć się godzinę wcześniej do łóżka albo – w przypadku zmiany czasu na jesienno-zimowy – godzinę później. Badacze wskazują, że nasz organizm potrzebuje około tygodnia, aby przyzwyczaił się do tych zmian, […]

Przed nami zmiana czasu - jak skutecznie wesprzeć organizm? (fot. shutterstock.com)
Chcesz przeczytać cały artykuł?
Pozostało jeszcze 5396 znaków do końca artykułu. Jeśli chcesz zapoznać się z całym za darmo - zaloguj się jako farmaceuta
za pomocą swojego konta w farmacja.net.