REKLAMA
REKLAMA

Farmaceuto, pamiętasz czym jest tachyfilaksja?

Po podaniu kilku dawek efedryny lub nitrogliceryny zwłaszcza dożylnie obserwuje się zmniejszenie działania tych substancji. W literaturze opisane zjawisko nazywane jest tachyfilaksja. Czym zatem różni się od dobrze znanej tolerancji i jakie ma znaczenia dla prowadzonych terapii? Po przeczytaniu tego artykułu bez problemu powinni Państwo odpowiedzieć na powyższe pytania…

(fot. shutterstock)

REKLAMA
REKLAMA

Tachyfilaksja, a tolerancja – to nie to samo?

Tolerancja według definicji, to stan przyzwyczajenia się organizmu do danej dawki leku. W celu uzyskania tego samego efektu terapeutycznego należy zwiększyć przyjmowaną dawkę preparatu. Wyróżnia się tolerancję:

  • farmakokinetyczną, w której dochodzi do przyspieszenia metabolizmu leku. Przykładem może być fenobarbital stosowany w leczeniu padaczki. W miarę podawania nasila się jego działanie na skutek tego, iż jest on induktorem enzymów odpowiedzialnych za metabolizm.
  • farmakodynamiczna farmakodynamiczną zwaną funkcjonalną.  Rozwija się na poziomie receptorowym, na skutek zmian adaptacyjnych receptorów lub poprzez wzrost bądź spadek ich liczby. Taka sytuacja pojawia się przy długotrwałym przyjmowaniu na przykład morfiny [1].

Tachyfilaksja przypomina tolerancję, jednak tutaj szybkie „wygasanie” działania leku jest skutkiem wyczerpania mediatorów w błonie presynaptycznej zakończeń nerwowych. Główną przyczyną powstania tego zjawiska jest podaż kilku dawek leku w krótkim odstępie czasu.  Następuje wyrzut do szczeliny synaptycznej neuroprzekaźników odpowiedzialnych za mechanizm działania leku, a tym samym dochodzi do wyczerpania ich zapasów w błonie neuronu. Należy podkreślić, że zwiększenie dawki nie spowoduje cofnięcia tego zjawiska. Ponowny efekt terapeutyczny zostaje osiągnięty po zachowaniu odpowiedniego odstępu pomiędzy przyjmowanymi dawkami preparatu. Czas ten potrzebny jest do zsyntetyzowania nowych mediatorów odpowiedzialnych za działanie leków [1, 3, 5].

Najbardziej znany przykład – efedryna.

Do tachyfilaksji dochodzi na skutek wyrzutu z pęcherzyków presynaptycznych neuroprzekaźnika, którym jest noradrenalina. Kolejne podanie tej samej lub zwiększonej dawki leku nie będzie skuteczne, ponieważ noradrenalina została w całości wyczerpana. Przywrócenie efektu terapeutycznego uzależnione jest od szybkości zsyntetyzowania neuroprzekaźnika lub jego wchłaniania zwrotnego ze szczeliny synaptycznej [3].

Pochodna amfetaminy:

Metylofenidat podawany u dzieci z ADHD. Tachyfilaksja obserwowana jest przez 3-4 godziny po podaniu, również na skutek wyczerpania neuroprzekaźników [5].

Azotany – nitrogliceryna:

Tachyfilaksja rozwija się podczas wielogodzinnej infuzji z powodu różnych mechanizmów. Wyróżnia się udział kombinacji „pseudotolerancji” wynikającej z przebudowy naczyń i rozwoju tolerancji fizjologicznej z powodu przeciwdziałających endogennych wazopresorów, a także występowanie „prawdziwej” tachyfilaksji. Żeby utrzymać skuteczność leczenia należy zachować odstęp czasowy pomiędzy kolejnymi dawkami zwłaszcza przy podaniu dożylnym [2].

Farmaceuto, czy pamiętasz jak działają benzodiazepiny?

Agoniści β-2, np. Salbutamol.

Opisano „szybki początek tolerancji”, w szczególności na działanie rozszerzające oskrzela, które rozwija się już po pierwszej dawce.  Zauważono polimorfizmy receptora beta-2, które odgrywają tutaj znaczącą rolę. Ekspresja allelu Gly-16 (glicyna w pozycji 16) powoduje większą regulację receptora przez endogenne katecholaminy na linii podstawowej w porównaniu z Arg-16. Powoduje to większą jednorazową odpowiedź rozszerzającą oskrzela u osób homozygotycznych pod względem Arg-16 w porównaniu z homozygotami Gly-16.  Przy regularnym stosowaniu agonistów beta-2, astmatyczni osobnicy Arg-16 doświadczają znacznego spadku odpowiedzi rozszerzającej oskrzela. Spadek ten nie występuje u osób Gly-16. Zaproponowano, że tachyfilaktyczny wpływ regularnej ekspozycji na egzogenne agonistów beta-2 jest bardziej widoczny u osobników Arg-16.[4]

Charakterystyczne działania niepożądane jakie warto znać!

Tachyfilaksja – Inne przykłady leków:

Nikotyna: tachyfilaksja  rozwija się po pojedynczej dawce, mechanizmy nie są w pełni poznane [6].

Nieazotanowe środki rozszerzające naczynia, np. prazosyna  podlega efektom tachyfilaksji, jednak tutaj  nie z powodu działania receptora i obecności neuroprzekaźnika, ale głównie z powodu rozwoju regulacyjnej odpowiedzi współczulnej na rozszerzenie naczyń [5].

Hydralazyna wykazuje tachyfilaksję, jeśli jest podawana w monoterapii w leczeniu przeciwnadciśnieniowym [5].

Ranitydyna, stosowana w leczeniu refluksu żołądkowego, może wykazywać szybką tachyfilaksję w ciągu sześciu tygodni od rozpoczęcia leczenia, ograniczając jej długoterminowy potencjał stosowania [5].

 

Bibliografia:

  1. Katzung B.G, Farmakologia ogólna i kliniczna tom I, (2012), CZELEJ,
  2. Agvald, Per, et al. „Nitric oxide generation, tachyphylaxis and cross-tachyphylaxis from nitrovasodilators in vivo.” European journal of pharmacology2-3 (1999): 137-145.
  3. De Moraes, S., and Varela De Carvalho. „On the mechanism of action of tachyphylaxis by ephedrine.”Pharmacology1 (1968): 53-59.
  4. Martinez FD, Graves PE, Baldini M, Solomon S, Erickson R (December 1997). „Association between genetic polymorphisms of the beta2-adrenoceptor and response to albuterol in children with and without a history of wheezing”. The Journal of Clinical Investigation. 100(12): 3184–8.
  5. Webb, Nadia. „Tachyphylaxis.” Encyclopedia of Clinical Neuropsychology. Springer New York, 2011. 2463-2463.
  6. Zuo, Yantao, et al. „Acute nicotine-induced tachyphylaxis is differentially manifest in the limbic system.”Neuropsychopharmacology12 (2011): 2498.
REKLAMA

Justyna Koziej

Mam na imię Justyna. Obecnie jestem studentką V roku farmacji na Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Na studiach wybrałam blok kierunkowy : Postępy farmakoterapii, ponieważ interesuje się mechanizmem działania leków, prowadzeniem terapii u pacjentów oraz opieką farmaceutyczną. Lubię pogłębiać swoją wiedzę w tym temacie oraz poszukiwać naturalnych sposobów wspomagających leczenie. Swoją przyszłość chciałabym powiązać z farmacją kliniczną.

REKLAMA

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]