REKLAMA

Charakterystyczne działania niepożądane, które warto znać

Leki stosowane długotrwale w terapii wielu schorzeń mimo oczywistych korzyści często narażają pacjentów na występowanie działań niepożądanych bez względu na to, czy przestrzegają zaleceń lekarza, czy nie. Oto opis kilku istotnych działań niepożądanych charakterystycznych dla danych grup leków.

(fot. shutterstock)

Inhibitory konwertazy angiotensyny

Inhibitory konwertazy angiotensyny (IKA, ACE) to grupa leków stosowana w celu obniżenia ciśnienia tętniczego krwi lub lewokomorowej niewydolności mięśnia sercowego. Działanie inhibitorów ACE opiera się na uniemożliwieniu powstawania angiotensyny II, która powoduje podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi oraz powstanie powikłań narządowych na skutek wysokiego ciśnienia tętniczego. Ponadto hamowanie enzymu, który pełni rolę kinaz, zapobiega rozkładowi bradykininy, działającej naczyniorozszerzająco.

REKLAMA
REKLAMA

Badania retrospektywne wykazały, że 8-19% chorych przerywa leczenie ze względu na pojawienie się działań niepożądanych w trakcie terapii. Do najczęstszych można zaliczyć kaszel (5-25%), zaburzenie czynności nerek (1-4%) czy hiperkaliemię (<1%).

Wystąpienie suchego kaszlu najczęściej obserwuje się u kobiet, osób niepalących lub powyżej 60 r.ż. Związane jest to ze wzrostem stężenia bradykininy oraz substancji P w drzewie oskrzelowym na skutek hamowania enzymu – konwertazy angiotensyny.

Bradykinina może działać bezpośrednio poprzez stymulację włókien C odpowiedzialnych za odruch kaszlowy, a także pobudzenie sekrecji śluzu. Dodatkowo stymuluje ona fosfolipazę A2, co uwidacznia się poprzez nasiloną syntezę prostaglandyn, pobudzenie mastocytów do produkcji histaminy, zwiększenia substancji chemotaktycznych dla eozynofilów i neutrofilów, przez co dochodzi do powstawania reakcji zapalnych w obrębie dróg oddechowych. Substancja P zaliczana do neurotransmiterów we włóknach C może indukować skurcz oskrzeli.

Należy podkreślić, iż inhibitory ACE nie upośledzają parametrów wentylacyjnych płuc u pacjentów, którzy nie mają skłonności do kaszlu. Obecnie najrozsądniejszym rozwiązaniem w przypadku kaszlu po inhibitorach ACE wydaje się zamiana na lek z grupy antagonistów receptora angiotensyny II.

Kolejnym częstym powikłaniem stosowania inhibitorów ACE jest hiperkaliemia. Pacjentom zaleca się okresową kontrolę stężenia potasu we krwi zwłaszcza u osób z niewydolnością nerek, przyjmujących równocześnie spironolakton lub inhibitory cyklooksygenazy – 2. Dodatkowe ryzyko stanowi palenie papierosów, choroba niedokrwienna serca czy zaburzenia lękowo-depresyjne. Wystąpienie hiperkaliemii polekowej jest spowodowane zahamowaniem wytwarzania reniny poprzez hamowanie enzymu.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) oprócz pozytywnego efektu terapeutycznego przewlekle stosowane są powodem wielu działań niepożądanych. Główny z nich to niekorzystne oddziaływanie na przewód pokarmowy. Hamując enzym COX 1, powodują zmniejszenie produkcji prostaglandyn odpowiedzialnych za ochronę ścian żołądka.

Upośledzają podśluzówkowy przepływ krwi, przyczyniając się do powstawania owrzodzeń, nadżerek w błonie śluzowej żołądka i dwunastnicy. Proces ten nasila również zmniejszone wydzielanie śluzu i wodorowęglanów. Leki z tej grupy mogą powodować również dyspepsje, nudności i biegunki. Najniebezpieczniejszym powikłaniem jest krwawienie z górnego odcinka przewodu pokarmowego. Przyczyniają się do tego NLPZ, które silnie hamują aktywność COX-1.

Efedryna

Początkowo efedryna pozyskiwana była z roślin z rodzaju Efedra. Substancja ta łatwo wchłania się w przewodzie pokarmowym, a także dobrze rozpuszcza się w tłuszczach stąd jej zdolność do przenikania do ośrodkowego układu nerwowego. Pobudza zarówno receptory alfa 1 – adrenergiczne powodując skurcz naczyń (efekt ten jest korzystny w hamowaniu przekrwienia błony śluzowej nosa lub jej  wirusowych oraz alergicznych zapaleń) i receptory β-adrenergiczne wywołując rozkurcz oskrzeli. Dodatkowo wykazuje działanie pośrednie na wyżej wymienione receptory, gdyż uwalnia katecholaminy z ziarnistości neuronów, jednocześnie hamując ich wchłanianie.

Do głównych działań niepożądanych efedryny występujących zarówno podczas przyjmowania doustnie bądź miejscowo,  należy zwężenie naczyń krwionośnych, powodujące wzrost ciśnienia tętniczego  krwi zarówno  skurczowego, jak i rozkurczowego. Po kilkurazowym podaniu substancji obserwuje się rozwój zjawiska tachyfilaksji, czyli szybkiej tolerancji co przyczynia się do osłabienia siły działania.

Leki opioidowe

Efektem niepożądanym pobudzania receptorów opioidowych zlokalizowanych obwodowo są zaparcia. Oznacza to zbyt małą częstotliwość wypróżnień (mniej niż 3 tygodniowo). Cierpi na nie od 70-90% pacjentów onkologicznych przyjmujących leki opioidowe. Zauważono, że na częstość występowania objawu niepożądanego wpływa również droga podania opioidu – zmiana postaci doustnej na podskórną powoduje zmniejszenie zaparć.

Donosowe sterydy

Działania niepożądane wywołane przez donosowe sterydy, czyli glikokortykosteroidy (GKS) w większości ograniczają się do miejscowych działań niepożądanych. Wystąpienie objawów ogólnoustrojowych dla tej grupy leków zauważalne jest dopiero w przypadku zażywania przewlekle dużych dawek substancji. Podana donosowa porcja częściowo osadza się na błonie śluzowej jamy nosowej a pozostałość w nosogardzieli, następnie zostaje połknięta, wchłonięta z przewodu pokarmowego i zmetabolizowana w wątrobie.  Po trafieniu do krążenia ogólnoustrojowego GKS wiążą się z białkami osocza. Frakcja niezwiązana odpowiedzialna jest za wystąpienie ogólnoustrojowych działań niepożądanych.

Sterydy donosowe powodują podrażnienie błony śluzowe nosa, tworzenie strupów, świąd i pieczenie. W niektórych przypadkach obserwowano częste krwawienie z nosa. Z tego powodu u chorych stosujących przewlekłe preparaty donosowe zawierające GKS zaleca się okresowe kontrolne badania błony śluzowej nosa. Miejscowe działania niepożądane, można zmniejszyć ucząc chorych właściwej techniki aplikacji leku. Pacjent po wcześniejszym opróżnieniu nosa powinien umieścić końcówkę aplikatora płytko w przedsionku nosa, kierując dozownik w stronę wewnętrznego kąta oka. Podczas bezdechu należy uruchomić dozownik w zależności od zaleconej dawki, a następnie po aplikacji leku delikatnie wciągnąć i wypuścić powietrze nosem.

Bibliografia:

  1. Drexel H., Dzien A., Spiegel R.W. i wsp. Treatment of severe cancer pain by low-dose continuous subcutaneous morphine. Pain 1989; 36: 169–176
  2. Passalacqua G., Albano M., Canonica G.W. et al.: Inhaled and nasal corticosteroids: safety aspects. Allergy 2000, 55: 16-33
  3. Brenner G., Stevens C., Farmakologia (2010), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Wydanie I, Warszawa
  4. Dzierżanowski T., Jarosz J., Zaparcia u chorych leczonych opioidami, (2009), Onkol. Prak. Klin; 5, 2: 47–54
  5. Konieczny G., Posadzy-Małaczyńska A., Tykarski A., Działania niepożądane inhibitorów konwertazy angiotensyny, Choroby Serca i Naczyń 2006, tom 3, nr 3, 140–148, Poznań
  6. Rapiejko P., Jurkiewicz D., Bezpieczeństwo donosowych glikokortykosteroidów, (2014), Vol. 10, Nr 4, 16-21 Alergoprofil, Warszawa
  7. Woroń J., Wordliczek J., Dobrogowski J., Porównanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), (2011), Medycyna po Dyplomie 2011(20); 6(183): 55-63, Kraków
  8. https://www.mp.pl/pacjent/leki/leki/subst.html?id=257

REKLAMA

Justyna Koziej

Mam na imię Justyna. Obecnie jestem studentką V roku farmacji na Uniwersytecie Medycznym w Lublinie. Na studiach wybrałam blok kierunkowy : Postępy farmakoterapii, ponieważ interesuje się mechanizmem działania leków, prowadzeniem terapii u pacjentów oraz opieką farmaceutyczną. Lubię pogłębiać swoją wiedzę w tym temacie oraz poszukiwać naturalnych sposobów wspomagających leczenie. Swoją przyszłość chciałabym powiązać z farmacją kliniczną.

REKLAMA

Jak oceniasz artykuł?

Twoja ocena: Jeszcze nie oceniłeś/aś artykułu

Udostępnij tekst w mediach społecznościowych

0 komentarzy - napisz pierwszy Komentujesz jako gość [ lub zarejestruj]